आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत, असंतुलित आहार आणि वाढत्या तणावामुळे उच्च रक्तदाबाची समस्या केवळ ज्येष्ठांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. गेल्या काही वर्षांत २० ते ४० वयोगटातील तरुणांमध्ये उच्च रक्तदाबाचे प्रमाण लक्षणीय वाढले आहे. अनेकांना आपल्या वयानुसार रक्तदाब किती असावा, तो कधी धोक्याच्या पातळीवर जातो आणि डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा, याची स्पष्ट कल्पना नसते. अमेरिकन हार्ट असोसिएशन (AHA) आणि राष्ट्रीय आरोग्य संस्थांच्या मार्गदर्शक तत्वांनुसार वयानुसार रक्तदाबातील मानकांमध्ये काही प्रमाणात बदल होत असतो.
उच्च रक्तदाबाला ‘सायलेंट किलर’ म्हटले जाते, कारण सुरुवातीच्या टप्प्यात त्याची ठळक लक्षणे जाणवत नाहीत. मात्र दीर्घकाळ तो नियंत्रणात नसेल तर हृदयरोग, स्ट्रोक, किडनीचे आजार यांसारख्या गंभीर गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.
रक्तदाब कसा मोजला जातो? (How is Blood Pressure Measured?)
रक्तदाब दोन आकड्यांत नोंदवला जातो. पहिला आकडा सिस्टोलिक रक्तदाब असतो. हृदय आकुंचन पावून रक्त धमन्यांमध्ये पंप करत असताना निर्माण होणारा दाब यात मोजला जातो. दुसरा आकडा डायस्टोलिक रक्तदाब असतो. दोन ठोक्यांमधील विश्रांतीच्या अवस्थेत धमन्यांवर पडणारा दाब यात दर्शविला जातो. उदाहरणार्थ १२०/८० mmHg मध्ये १२० हा सिस्टोलिक आणि ८० हा डायस्टोलिक दाब आहे.
सामान्य रक्तदाबाची व्याख्या (What is Normal BP?)
प्रौढांमध्ये १२०/८० mmHg हा सरासरी सामान्य रक्तदाब मानला जातो. सिस्टोलिक १२० पेक्षा कमी आणि डायस्टोलिक ८० पेक्षा कमी असेल तर तो सामान्य श्रेणीत येतो. १२०–१२९ दरम्यान सिस्टोलिक आणि ८० पेक्षा कमी डायस्टोलिक असेल तर तो ‘एलेव्हेटेड’ टप्पा समजला जातो. त्यापुढील वाढ हायपरटेन्शनकडे निर्देश करते. खूपच कमी रीडिंग असल्यास लो ब्लड प्रेशरची शक्यता असते.
२० ते ४० वयोगटातील रक्तदाब मानके (BP Standards for 20–40 Years)
राष्ट्रीय आरोग्य सेवेनुसार २० ते ३९ वयोगटात रक्तदाबातील बदल हळूहळू दिसतात. २०–२४ वर्षांत सरासरी सामान्य रीडिंग १२०/७९ mmHg मानले जाते. २५–२९ वर्षांत १२१/८०, ३०–३४ वर्षांत १२२/८१ आणि ३५–३९ वर्षांत १२३/८२ mmHg ही श्रेणी सामान्य समजली जाते. वयानुसार सिस्टोलिक आणि डायस्टोलिक दाबात किरकोळ वाढ होत असली तरी ती ठरावीक मर्यादेपेक्षा जास्त झाल्यास वैद्यकीय सल्ला आवश्यक ठरतो.
४०–४४ वर्षांत १२५/८३ mmHg पर्यंतची रीडिंग सामान्य मानली जाते. मात्र १३७/८७ किंवा त्यापुढील आकडे वाढलेल्या जोखमीचे संकेत देऊ शकतात.
उच्च रक्तदाबाची लक्षणे कोणती? (Symptoms of High BP)
उच्च रक्तदाबाची सुरुवातीची लक्षणे अनेकदा स्पष्ट नसतात. मात्र दीर्घकाळ दाब वाढलेला राहिल्यास सकाळी डोके जड होणे किंवा तीव्र डोकेदुखी, किरकोळ हालचालींमध्येही श्वास लागणे, दृष्टी धूसर होणे, छातीत जडपणा किंवा वेदना, झोप न लागणे किंवा लक्ष केंद्रीत न होणे अशी चिन्हे दिसू शकतात. अत्यंत वाढलेल्या रक्तदाबात काही वेळा नाकातून रक्तस्राव होऊ शकतो.
वयानुसार रक्तदाबाचे व्यापक चित्र (Age-wise BP Chart Overview)
लहान मुलांमध्ये रक्तदाब तुलनेने कमी असतो आणि वयानुसार तो वाढत जातो. उदाहरणार्थ १–१२ महिन्यांत ९०/६० mmHg ही सामान्य श्रेणी मानली जाते, तर १४–१९ वर्षांत ती सुमारे ११७/७७ mmHg असते. २० वर्षांनंतर प्रौढ श्रेणीत प्रवेश होतो आणि त्यानंतर प्रत्येक दशकात सिस्टोलिक दाबात थोडी वाढ दिसू शकते. ५० वर्षांनंतर १२९/८५ mmHg पर्यंतची रीडिंग काही मार्गदर्शक तत्वांनुसार सामान्य मानली जाते; मात्र वैयक्तिक आरोग्यस्थिती, मधुमेह, स्थूलता किंवा कुटुंबातील इतिहास यानुसार जोखीम बदलते.
रक्तदाब नियंत्रणासाठी काय करावे? (How to Control High BP)
उच्च रक्तदाब नियंत्रणासाठी जीवनशैलीत सातत्यपूर्ण बदल आवश्यक आहेत. दररोजचे मीठाचे प्रमाण ५ ग्रॅमपेक्षा कमी ठेवणे उपयुक्त ठरते. प्रक्रिया केलेले आणि जास्त मीठ असलेले पदार्थ टाळणे आवश्यक आहे. आहारात फळे, हिरव्या भाज्या, कडधान्ये, संपूर्ण धान्ये आणि कमी चरबीयुक्त दुग्धजन्य पदार्थांचा समावेश करणे फायदेशीर ठरते. DASH डाएट ही रक्तदाब नियंत्रणासाठी प्रभावी मानली जाते.
दररोज किमान ३० मिनिटे वेगाने चालणे, योग किंवा हलका व्यायाम हृदयासाठी हितकारक ठरतो. तणाव नियंत्रणासाठी ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम आणि पुरेशी झोप आवश्यक आहे. वजन नियंत्रणात ठेवणे, धूम्रपान टाळणे आणि मद्यपान मर्यादित किंवा बंद करणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
वैद्यकीय सल्ल्याचे महत्त्व (When to Seek Medical Advice)
घरच्या घरी रक्तदाब मोजताना योग्य पद्धत आणि प्रमाणित यंत्र वापरणे गरजेचे आहे. चुकीच्या पद्धतीने घेतलेली रीडिंग दिशाभूल करू शकते. रक्तदाब वारंवार वाढलेला दिसत असल्यास किंवा वरील लक्षणे जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
टीप -वरील लेख प्राप्त माहितीवर आधारित आहे.
