Kidney Stone Symptoms in Women: मूत्रपिंडातील खडा म्हणजेच मुतखडा (Kidney Stone) ही आजकाल अनेकांना भेडसावणारी आरोग्याची समस्या आहे. शरीरातील काही खनिजे आणि क्षार लघवीत जास्त प्रमाणात साचल्याने त्यांचे छोटे-छोटे स्फटिक तयार होतात आणि कालांतराने त्यांचा खडा होऊ शकतो. हा खडा मूत्रपिंडात असताना अनेकदा कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. मात्र, तो मूत्रवाहिनीत सरकू लागला की अचानक तीव्र वेदना, लघवीशी संबंधित त्रास किंवा इतर लक्षणे जाणवू शकतात.
विशेष म्हणजे महिलांमध्ये जाणवणारी काही लक्षणे मासिक पाळीतील वेदना किंवा गर्भाशयाशी संबंधित त्रासासारखी वाटू शकतात, त्यामुळे काही वेळा त्या या वेदनांकडे दुर्लक्ष करू शकतात, परिणामी तपासणीला उशीर होण्याची शक्यता असते; म्हणूनच शरीर देत असलेले संकेत ओळखणे महत्त्वाचे ठरते.
१. ओटीपोटाच्या खालच्या भागात सतत वेदना (Lower abdominal or pelvic pain)
मुतखड्यामुळे होणारी वेदना नेहमीच कंबरेत किंवा पाठीच्या एका बाजूला जाणवेल असे नाही. विशेषतः खडा मूत्रवाहिनीत खाली सरकला असेल तर वेदना ओटीपोटाच्या खालच्या भागात किंवा श्रोणीच्या भागात (Pelvic area) जाणवू शकतात. काही महिलांना हा त्रास मासिक पाळीच्या वेदनांसारखा भासू शकतो.
मात्र वेदना वारंवार होत असतील, अचानक तीव्र होत असतील किंवा नेहमीपेक्षा वेगळ्या स्वरूपाच्या असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. वेदना नेमक्या कशामुळे होत आहेत हे तपासणी केल्यानंतरच स्पष्ट होऊ शकते.
२. लघवी करताना जळजळ किंवा वारंवार लघवी होणे (Burning urination and frequent urination)
वारंवार लघवीला लागणे, लघवी करताना जळजळ किंवा वेदना होणे, तसेच प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण कमी असणे ही लक्षणेही काही वेळा मुतखड्याशी संबंधित असू शकतात. खडा मूत्रमार्गाच्या जवळ पोहोचल्यास अशी लक्षणे जाणवण्याची शक्यता असते.
मात्र, हीच लक्षणे मूत्रमार्गाच्या संसर्गात (Urinary Tract Infection – UTI) देखील दिसू शकतात, त्यामुळे केवळ लक्षणांवरून कारण निश्चित करता येत नाही. वारंवार असा त्रास होत असल्यास वैद्यकीय तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.
३. लघवीत रक्त दिसणे (Blood in urine / Hematuria)
लघवीचा रंग अचानक गुलाबी, लाल किंवा तपकिरी दिसू लागला तर हे दुर्लक्षित करण्यासारखे लक्षण नाही. मुतखडा मूत्रमार्गातून पुढे सरकताना तेथील आतील भागाला घर्षण होऊ शकते आणि त्यामुळे लघवीत रक्त दिसण्याची शक्यता असते.
मात्र, लघवीत रक्त येण्यामागे मुतखड्याशिवाय इतरही अनेक कारणे असू शकतात, त्यामुळे असे लक्षण दिसल्यास स्वतःहून निष्कर्ष काढण्यापेक्षा डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.
४. मळमळ आणि उलटी (Nausea and vomiting)
मुतखड्यामुळे होणारी तीव्र वेदना शरीरावर मोठा ताण निर्माण करू शकते. काही व्यक्तींमध्ये त्यासोबत मळमळ (Nausea) किंवा उलटी (Vomiting) होऊ शकते. विशेषतः वेदना अचानक आणि तीव्र झाल्यास हा त्रास अधिक जाणवू शकतो.
मात्र, मळमळ आणि उलटी ही अनेक पचनसंस्थेच्या विकारांमध्येही आढळणारी सामान्य लक्षणे आहेत, त्यामुळे केवळ या लक्षणांवरून मुतखडा असल्याचे निश्चित मानता येत नाही.
५. ताप, अशक्तपणा आणि थकवा (Fever, weakness and fatigue)
मुतखड्यासोबत मूत्रमार्गात संसर्ग झाल्यास ताप, थंडी वाजणे, अशक्तपणा किंवा थकवा अशी लक्षणे दिसू शकतात. विशेषतः तापासोबत कंबर किंवा बाजूला तीव्र वेदना आणि लघवी करताना त्रास होत असेल तर वैद्यकीय सल्ला घेण्यास विलंब करू नये.
अशा वेळी संसर्ग आहे का, मुतखडा आहे का किंवा दोन्ही समस्या एकत्र आहेत का, हे तपासण्यासाठी डॉक्टर आवश्यक त्या चाचण्या सुचवू शकतात.
कोणत्या वेळी तातडीने डॉक्टरांकडे जावे?
तीव्र किंवा असह्य वेदना, लघवीत रक्त, तापासोबत कंबर किंवा ओटीपोटात वेदना, सतत उलटी होणे किंवा लघवी करण्यास अडथळा जाणवणे अशी लक्षणे दिसल्यास वैद्यकीय मदत घेणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः ताप आणि लघवीच्या तक्रारी एकत्र असतील तर संसर्गाची शक्यता तपासणे आवश्यक ठरू शकते.
मुतखडा लहान असेल तर काही वेळा तो नैसर्गिकरीत्या शरीराबाहेर पडू शकतो; मात्र खड्याचा आकार, स्थान आणि त्यातून निर्माण होणारा अडथळा यानुसार उपचारांची गरज वेगळी असू शकते, त्यामुळे घरगुती उपायांवरच अवलंबून न राहता योग्य तपासणी करून घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
टीप : वरील माहिती सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. महिलांमध्ये ओटीपोटातील वेदना, लघवीतील बदल किंवा ताप यामागे मुतखड्याव्यतिरिक्त इतर कारणेही असू शकतात, त्यामुळे कोणतेही लक्षण वारंवार किंवा तीव्र स्वरूपात जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन योग्य तपासणी व उपचार करून घ्यावेत.
