रक्तातील साखरेच्या वाढीबद्दल अनेकदा चर्चा होते; पण लोक अनेकदा रक्तातील साखरेच्या कमी प्रमाणाला क्षुल्लक समजतात. हायपोग्लायसेमिया म्हणजेच रक्तातील साखरेची पातळी अचानक कमी होणे, अनेक प्रकरणांमध्ये ती अधिक वेगाने नुकसान करू शकते आणि एक आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. जेव्हा शरीरातील ग्लुकोजची पातळी कमी होते, तेव्हा सर्वांत आधी मेंदूवर परिणाम होतो, कारण मेंदू आपल्या ऊर्जेसाठी प्रामुख्याने ग्लुकोजवर अवलंबून असतो. साखरेची पातळी कमी होताच, शरीर तत्काळ आपत्कालीन स्थितीत (SOS mode) जाते आणि विशिष्ट संकेत देऊ लागते. जर ही लक्षणे वेळेवर ओळखली नाहीत, तर परिस्थिती आणखी बिघडू शकते. उच्च प्रमाणातील साखरेमुळे शरीराचे हळूहळू नुकसान होते; पण कमी साखरेचा परिणाम काही मिनिटांतच मेंदूवर होऊ शकतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये यामुळे व्यक्ती कोमामध्ये जाऊ शकते किंवा ती बाब जीवघेणी ठरू शकते.
एस.एल. रहेजा हॉस्पिटल (फोर्टिस असोसिएट) येथील सल्लागार न्यूरोलॉजिस्ट व एपिलेप्टोलॉजिस्ट डॉ. श्री लक्ष्मी एन. यांच्या मते, जेव्हा रक्तातील साखरेची पातळी धोकादायक पातळीपर्यंत कमी होते, तेव्हा हायपोग्लायसेमिया होतो, ज्यामुळे मेंदूच्या सामान्य कार्यात व्यत्यय येतो.
तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले की, मेंदू ऊर्जेसाठी जवळजवळ पूर्णपणे ग्लुकोजवर अवलंबून असतो. जेव्हा हा पुरवठा खंडित होतो, तेव्हा विद्युत क्रिया विस्कळित होते, ज्यामुळे झटके येणे, बेशुद्ध होणे किंवा शरीराला कंप सुटणे अशी लक्षणे दिसतात. जर ही स्थिती दीर्घकाळ टिकून राहिली तर त्यामुळे मज्जासंस्थेचे नुकसानही होऊ शकते. इतर अवयवांप्रमाणे, मेंदू स्वतःहून ग्लुकोज तयार करू शकत नाही किंवा साठवू शकत नाही. जेव्हा रक्तातील साखरेची पातळी झपाट्याने कमी होते, तेव्हा मेंदूच्या पेशी योग्य रीत्या कार्य करणे थांबवतात आणि शरीरात विविध प्रकारची लक्षणे दिसू लागतात.
रक्तातील साखर घटण्याची सुरुवातीची लक्षणे कोणती
- गोंधळ
- मूडमधील चिडचिड
- अंधुक दृष्टी
- असामान्य वर्तन
- साखरेची पातळी आणखी कमी झाल्यास शरीरात कंप सुटेल.
- संपूर्ण शरीरात झटके येण्यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
डॉ. शैलजा काळे स्पष्ट करतात की, लहान बाळे, मधुमेही आणि ज्यांना चयापचय, यकृत किंवा मूत्रपिंडाच्या समस्या आहेत त्यांना जास्त धोका असतो. नवजात बालकांमध्ये हे ओळखणे कठीण असते, कारण त्यांची लक्षणे खूप सौम्य असू शकतात. नवजात बालकांमधील रक्तातील साखरेच्या कमी पातळीच्या लक्षणांबद्दल बोलायचे झाल्यास,
- डोळ्यांचे फडफडणे
- वारंवार तोंड चालवणे
- हात आणि पायांच्या असामान्य हालचाली
तीव्र हायपोग्लायसेमियाची कारणे काय असू शकतात?
डॉ. काळे यांच्या मते, रक्तातील साखरेची पातळी गंभीरपणे कमी होण्यास अनेक घटक कारणीभूत ठरू शकतात. जसे की, औषधांचा अतिवापर आणि आहार व शारीरिक हालचालींमधील असंतुलन. गंभीर हायपोग्लायसेमियाच्या कारणांबद्दल बोलायचे झाल्यास,
- इन्सुलिन किंवा इतर औषधांची चुकीची मात्रा
- दोन डोस एकत्र घेणे
- इन्सुलिन घेतल्यानंतर काहीही खाऊ नका.
- चुकीच्या प्रकारच्या इन्सुलिनच्या वापरामुळे हायपोग्लायसेमियादेखील होऊ शकतो.
- वृद्ध व्यक्तींमध्ये किंवा मूत्रपिंडाच्या रुग्णांमध्ये औषधे शरीरात जास्त काळ राहतात, ज्यामुळे धोका वाढतो.
- याव्यतिरिक्त जेवण न करणे, आहारात बदल न करता अति व्यायाम करणे, रिकाम्या पोटी मद्यपान करणे इत्यादींमुळे
साखर वाढण्याची अनेक कारणे आहेत.सुरुवातीचे धोक्याचे संकेत, ज्याकडे तुम्ही दुर्लक्ष करू नये.साखरेची पातळी कमी होण्यापूर्वी शरीर अनेक संकेत देते जसे की,
- घाम येणे
- शरीराचे कंप
- जलद हृदयाचे ठोके
- चक्कर येणे
- अचानक भूक
- चिंता
- डोकेदुखी
लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येणे. या लक्षणांकडे दुर्लक्ष केल्यास स्थिती झपाट्याने बिघडू शकते, ज्यामुळे बेशुद्धी किंवा झटके येऊ शकतात.
साखर घटल्यावर लगेच नियंत्रण कसे मिळवावे
डॉ. काळे ताबडतोब ग्लुकोज टॅब्लेटसारखी त्वरित परिणाम करणारी साखर घेण्याचा किंवा फळांचा रस पिण्याचा आणि त्यानंतर १५ मिनिटांनी पुन्हा रक्तातील साखर तपासण्याचा सल्ला देतात.
तज्ज्ञांच्या मते, रक्तातील साखर स्थिर ठेवणे, वेळेवर जेवण करणे आणि वेळेवर औषधे घेणे हा हे टाळण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.
- रक्तातील साखरेची नियमित तपासणी करा.
- ज्या लोकांना जास्त धोका आहे त्यांनी जेवण टाळू नये.
- तुमच्या व्यायामानुसार तुमच्या आहारात बदल करा.
- नेहमी आपल्यासोबत गोड पदार्थ ठेवा, जेणेकरून साखरेची पातळी कमी झाल्यावर तुम्हाला सावरता येईल.
घरातील आपत्कालीन परिस्थितीसाठी तयार रहा
डॉ. श्री लक्ष्मी एन. आपत्कालीन परिस्थितीसाठी नेहमी तयार राहण्याच्या महत्त्वावर भर देतात. घरी नेहमी ग्लुकोमीटर आणि ग्लुकोज पावडर ठेवा. तुमच्या रक्तातील साखर कमी झाल्यास, ३ चमचे ग्लुकोज पाण्यात मिसळून ते लगेच प्या. रुग्ण बेशुद्ध असल्यास त्यांना त्वरित रुग्णालयात घेऊन जा, जेणेकरून त्यांना शिरेवाटे ग्लुकोज (IV glucose) देता येईल.
योग्य काळजी घेतल्यास आणि लक्षणे वेळेवर ओळखल्यास, हायपोग्लायसेमियाचे झटके मोठ्या प्रमाणात टाळता येतात आणि ही धोकादायक स्थिती सहजपणे नियंत्रणात आणता येते.
