पुरूषांच्या फर्टिलिटीवर गंभीर परिणाम करू शकतो ‘हा’ बालपणीचा आजार; शुक्राणूंच्या संख्येवर होतो परिणाम? काय आहे हा आजार?

फर्टिलिटी स्पेशालिस्ट डॉ. अलिमेलेती झान्सी राणी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, मम्प्सचा इतिहास असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला फर्टिलिटीची समस्या निर्माण होतेच असं नाही. मात्र संसर्गाच्या वेळी अंडकोषांना सूज आली होती का आणि ती किती गंभीर होती याला विशेष महत्त्व आहे.

मम्प्स झाल्यानंतर अंडकोषांवर काय परिणाम होतो?

मम्प्स हा संसर्गजन्य विषाणूजन्य आजार असून त्यात प्रामुख्याने गाल आणि जबड्याजवळील लाळग्रंथींना सूज येते. मात्र काही पुरुषांमध्ये हा संसर्ग अंडकोषांपर्यंत पोहोचून ऑर्कायटिस निर्माण करू शकतो. यामध्ये अंडकोष अचानक सुजणे, दुखणे आणि स्पर्श केल्यावर वेदना होणे अशी लक्षणं दिसू शकतात. तीव्र स्वरूपाच्या सूजेमुळे शुक्राणू तयार करण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. काही प्रकरणांमध्ये प्रभावित अंडकोषाचा आकारही कमी होऊ शकतो.

महत्त्वाचं म्हणजे, ऑर्कायटिस एका किंवा दोन्ही अंडकोषांमध्ये होऊ शकतो. एका अंडकोषावर परिणाम झाला असल्यास दुसरा अंडकोष सामान्यपणे शुक्राणू तयार करत राहू शकतो. मात्र दोन्ही अंडकोषांवर गंभीर परिणाम झाल्यास शुक्राणूंच्या निर्मितीत मोठी घट होण्याची शक्यता वाढते.

मग लहानपणी झालेला मम्प्स वर्षांनंतर फर्टिलिटीची समस्या निर्माण करू शकतो?

होऊ शकते, पण प्रत्येक वेळी होतंच असं नाही. फक्त लहानपणी मम्प्स झाला होता एवढ्यावरून भविष्यात फर्टिलिटीवर परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यावेळी अंडकोषांना सूज आली होती का, वेदना झाल्या होत्या का आणि सूज किती गंभीर होती, हे जाणून घेणं अधिक महत्त्वाचं ठरतं.

काही पुरुषांमध्ये मम्प्स ऑर्कायटिसनंतर कोणताही कायमस्वरूपी परिणाम होत नाही. मात्र काही जणांमध्ये पुढे शुक्राणूंची संख्या, त्यांची हालचाल (motility) किंवा इतर semen parameters कमी होऊ शकतात. त्यामुळे पूर्वी मम्प्स झाल्यानंतर अंडकोषांमध्ये मोठी सूज किंवा वेदना झाल्याचं आठवत असेल आणि सध्या गर्भधारणेत अडचण येत असेल, तर डॉक्टरांना ही माहिती नक्की सांगावी.

फर्टिलिटीवर परिणाम झाला आहे हे कसं कळणार?

यासाठी अंदाज बांधण्याची गरज नाही. पुरुषांच्या फर्टिलिटी तपासणीतील सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या चाचण्यांपैकी एक म्हणजे Semen Analysis.

या चाचणीमध्ये प्रामुख्याने:

शुक्राणूंची संख्या किती आहे
शुक्राणू किती चांगल्या प्रकारे हालचाल करतात
शुक्राणूंची रचना आणि आकार कसा आहे हे तपासले जाते.

जर रिपोर्टमध्ये शुक्राणूंची निर्मिती कमी असल्याचं दिसलं, तर फर्टिलिटी स्पेशालिस्ट परिस्थितीनुसार हॉर्मोन टेस्ट्स किंवा इतर तपासण्या सुचवू शकतात. काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये जेनेटिक टेस्टिंगचाही विचार केला जाऊ शकतो. मात्र असामान्य semen report म्हणजे त्यामागे मम्प्सच कारण आहे, असं गृहीत धरणं चुकीचं आहे. पुरुष वंध्यत्वामागे अनेक कारणं असू शकतात. त्यामुळे संपूर्ण वैद्यकीय इतिहास आणि इतर संभाव्य कारणांचा विचार करणं गरजेचं आहे.

मम्प्समुळे शुक्राणूंची संख्या कमी झाली असेल तर?

अशा परिस्थितीतही बायोलॉजिकल पितृत्वाची शक्यता पूर्णपणे संपतेच असं नाही. जर उपलब्ध शुक्राणूंची संख्या कमी असली तरी वापरण्यायोग्य शुक्राणू मिळत असतील, तर काही प्रकरणांमध्ये IVF-ICSI सारख्या उपचारांचा पर्याय असू शकतो. ICSI प्रक्रियेत एक शुक्राणू थेट अंड्यात इंजेक्ट केला जातो. त्यामुळे शुक्राणूंची संख्या किंवा हालचाल कमी असलेल्या काही पुरुषांना हा पर्याय उपयोगी ठरू शकतो.

शुक्राणूंची संख्या अत्यंत कमी असल्यास किंवा वीर्यामध्ये शुक्राणू आढळत नसल्यास, काही निवडक प्रकरणांमध्ये अंडकोषातून थेट शुक्राणू मिळवण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. मात्र हे शक्य आहे की नाही, हे अंडकोषांमध्ये अजूनही शुक्राणूंची निर्मिती होत आहे की नाही यावर अवलंबून असतं.

मम्प्स झाला होता म्हणून घाबरण्याची गरज आहे का?

नाही. मम्प्स झाल्याचा इतिहास म्हणजे फर्टिलिटी खराब झालीच असा अर्थ होत नाही. मात्र मम्प्सदरम्यान अंडकोषांना सूज आली होती आणि सध्या गर्भधारणेत अडचण येत असेल, तर त्या वैद्यकीय इतिहासाकडे दुर्लक्ष करू नये.

वर्षांपूर्वी झालेल्या संसर्गाबद्दल अंदाज बांधण्यापेक्षा Semen Analysis आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आवश्यक तपासण्या करणं अधिक योग्य ठरतं. योग्य तपासणीमुळे समस्येचं कारण समजण्यास आणि उपलब्ध उपचारांचे पर्याय ठरवण्यास मदत होऊ शकते.