रात्रीच्या वेळी भाताचे सेवन करावे की नाही? आयुर्वेदानुसार हे शरीरासाठी योग्य की अयोग्य?

आयुर्वेद काय सांगतो?

आयुर्वेदानुसार भाताची प्रकृती शीतल आणि मऊ असते. जुना तांदूळ (वयोवृद्ध भात) हलका व पचायला सोपा मानला जातो,; तर नव्यानं कापणी केलेला तांदूळ जड आणि पचायला कठीण समजला जातो.

रात्री शरीरातील ‘जठराग्नी’ म्हणजेच पचनशक्ती तुलनेनं कमी असते. त्यामुळे रात्री भात खाल्ल्यास काहींना वायू, अपचन, पोट फुगणे किंवा जडपणा जाणवू शकतो. म्हणूनच काही तज्ज्ञ रात्री हलकं अन्न घेण्याचा सल्ला देतात.

विज्ञानाची बाजू काय?

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास भातामध्ये कर्बोदके मोठ्या प्रमाणात असतात. त्यामुळे शरीराला ऊर्जा देतात; मात्र रात्री झोपेपूर्वी चयापचयाची गती मंदावते. अशा वेळी जास्त प्रमाणात कर्बोदके घेतल्यास शरीर ती ऊर्जा पूर्णतः वापरू शकत नाही.

न वापरलेली ऊर्जा शरीरात चरबीच्या स्वरूपात साठवली जाऊ शकते, ज्यामुळे हळूहळू वजन वाढण्याची शक्यता असते. काहींना आम्लपित्त, पोटफुगी किंवा जळजळ जाणवू शकते, विशेषतः जेवणानंतर लगेच झोपल्यास.

मग भात पूर्णपणे टाळावा का?

तज्ज्ञ सांगतात की, भात पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नाही. तो प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीनं खाल्ल्यास शरीरासाठी हानिकारक ठरत नाही.

उदा. मूगडाळ खिचडी, जिरा भात किंवा वाफवलेल्या भाज्यांसोबत भात घेतल्यास तो तुलनेने हलका आणि पचायला सोपा ठरतो.

रात्री भात खायचाच असेल, तर ‘या’ टिप्स लक्षात ठेवा

• जेवणापूर्वी कोमट पाणी किंवा सूप घेतल्यास पचनक्रिया सुधारते.
• पांढऱ्या तांदळाऐवजी तांबडा (ब्राऊन) किंवा जुना तांदूळ निवडा. त्यात तंतुमय घटक जास्त असतात.
• भातात थोडंसं साजूक तूप घातल्यास पचनास मदत होऊ शकते.
• जेवणानंतर ५ ते १० मिनिटे फेरफटका मारावा.
• झोपण्याच्या किमान दोन तास आधी जेवण उरकावं.

दक्षिण भारतातील सवयींचं रहस्य

एक मनोरंजक गोष्ट म्हणजे दक्षिण भारतात अनेक लोक रात्री नियमित भात खातात आणि तरीही त्यांना लठ्ठपणाची समस्या फारशी जाणवत नाही. त्यामागचं कारण त्यांच्या आहारशैलीत दडलेलं आहे. ते भातासोबत दही, सांबार किंवा उकडलेल्या भाज्या खातात आणि जेवणानंतर सक्रिय राहतात.

तसेच, थंड झालेल्या भातात ‘रेझिस्टंट स्टार्च’ तयार होतो, जो पचनसंस्थेसाठी लाभदायक ठरू शकतो आणि आतड्यांच्या आरोग्यास साह्य करतो.

निष्कर्ष काय?

रात्री भात खाणं पूर्णपणे चुकीचं आहे, असं ठामपणे म्हणता येत नाही. मात्र प्रमाण, प्रकार आणि खाण्याची वेळ महत्त्वाची आहे. योग्य सवयी अंगीकारल्यास भात तुमच्या आरोग्याचा शत्रू नव्हे, तर मित्रही ठरू शकतो.

म्हणून पुढच्या वेळी रात्री जेवणाच्या ताटात भात वाढताना घाई करू नका. थोडा विचार करा, योग्य पर्याय निवडा आणि संतुलित आहाराचा मार्ग स्वीकारा.