Nutritional Deficiency Symptoms: तुम्ही नियमित व्यायाम करता, संतुलित आहार घेता आणि बाहेरून अगदी फिट दिसता? तरीही शरीरात काही महत्त्वाच्या पोषक घटकांची कमतरता असू शकते. विशेष म्हणजे, या कमतरतेची सुरुवातीची लक्षणे इतकी सामान्य असतात की अनेकदा ती स्ट्रेस, अपुरी झोप किंवा धावपळीची जीवनशैली यांच्यावर ढकलली जातात. सतत जाणवणारा थकवा, ब्रेन फॉग, केस पातळ होणे, अशक्तपणा किंवा काही जणांमध्ये विश्रांतीच्या अवस्थेत हृदयाची धडधड वाढणे अशी लक्षणे शरीरातील पोषणाची कमतरता दर्शवू शकतात.

फिट दिसणं म्हणजे शरीराला पुरेसं पोषण मिळतंय असं नाही

वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, vitamin D, लोह आणि vitamin B12 हे शरीरासाठी अत्यंत महत्त्वाचे पोषक घटक आहेत. त्यांचा संबंध रक्तातील ऑक्सिजन वाहतूक, मज्जासंस्थेचे कार्य, हाडांचे आरोग्य, स्नायू आणि रोगप्रतिकारक यंत्रणेशी आहे. शरीर काही काळ पोषक घटकांची कमतरता भरून काढण्याचा प्रयत्न करू शकते. त्यामुळे कमतरता असूनही व्यक्ती आपली रोजची कामे, ऑफिस आणि व्यायाम नेहमीप्रमाणे सुरू ठेवू शकते. मात्र, कालांतराने त्याची लक्षणे जाणवू लागतात.

शहरातील ‘फिट’ लोकांमध्येही कमतरता

शहरी भागातील दिसायला निरोगी प्रौढांमध्ये केलेल्या काही अभ्यासांमध्ये vitamin B12 आणि vitamin D ची कमतरता मोठ्या प्रमाणात आढळल्याचे दिसून आले आहे.

Apparently healthy urban adults वर झालेल्या एका अभ्यासात सुमारे ४६ टक्के व्यक्तींमध्ये vitamin B12 ची पातळी कमी, तर जवळपास २९ टक्के व्यक्तींमध्ये vitamin D ची कमतरता आढळली होती. याशिवाय, एका सर्वेक्षणात शाकाहारी सहभागींपैकी १४ टक्के जणांमध्ये B12 ची कमतरता, तर तब्बल ८२ टक्के जणांमध्ये vitamin D3 ची पातळी कमी असल्याचे आढळले. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, शरीरयष्टी आणि रक्तातील पोषणाची स्थिती नेहमी सारखी असेलच असे नाही.

हेही वाचा

vitamin D कमी होण्यामागे ‘ऑफिस लाइफ’ कारणीभूत?

vitamin D चा एक महत्त्वाचा स्रोत म्हणजे सूर्यप्रकाश. मात्र, आजच्या जीवनशैलीत अनेक लोक सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत घरात किंवा ऑफिसमध्ये असतात. ज्यांना नियमित व्यायाम करण्याची सवय आहे, तेही अनेकदा जिममध्ये इनडोअर वर्कआउट करतात. त्यामुळे व्यायाम होत असला तरी दिवसा पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळेलच असे नाही.

विशेषतः सतत एसी ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या आणि दिवसभर घरात राहणाऱ्या व्यक्तींनी vitamin D च्या पातळीबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उपयुक्त ठरू शकते.

शाकाहारी आहार घेत असाल तर B12 आणि आयर्नकडे लक्ष द्या

शाकाहारी आहार आरोग्यासाठी चांगला असू शकतो; मात्र आहार योग्य प्रकारे नियोजित असणे महत्त्वाचे आहे. काही शाकाहारी आहारांमधून vitamin B12 आणि सहज शोषले जाणारे आयर्न तुलनेने कमी मिळू शकते. त्यामुळे आहारात या पोषक घटकांचे योग्य स्रोत असणे आवश्यक आहे. याचा अर्थ शाकाहारी व्यक्तींमध्ये हमखास कमतरता होते असे नाही. मात्र, आहाराची गुणवत्ता आणि पोषणमूल्यांकडे अधिक काळजीपूर्वक लक्ष देणे गरजेचे आहे.

‘ही’ लक्षणे दिसली तर शरीराचा इशारा समजा

vitamin D, B12 आणि आयर्नच्या कमतरतेची लक्षणे अनेकदा एकमेकांसारखी असू शकतात. त्यामुळे केवळ लक्षणांवरून नेमकी कोणती कमतरता आहे हे ठरवणे कठीण असते.

लक्षात ठेवण्यासारखी सुरुवातीची लक्षणे-

  • सतत किंवा कारण नसताना जाणवणारा थकवा
  • काम करताना ऊर्जा कमी जाणवणे
  • लक्ष केंद्रित करण्यास अडचण किंवा ब्रेन फॉग
  • मूडमध्ये बदल किंवा चिडचिड
  • केस पातळ होणे किंवा जास्त केसगळती
  • अशक्तपणा
  • व्यायाम करताना लवकर थकणे
  • काही व्यक्तींमध्ये विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके वाढणे
हेही वाचा

आयर्नची कमतरता असेल तर काय होते?

आयर्नच्या कमतरतेमुळे शरीराला पुरेशा प्रमाणात हिमोग्लोबिन तयार करण्यात अडचण येऊ शकते. हिमोग्लोबिन शरीराच्या विविध भागांपर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवण्याचे काम करते. कमतरता वाढल्यास अॅनिमिया, थकवा, अशक्तपणा, धाप लागणे आणि त्वचा फिकट दिसणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

vitamin B12 कमी झाल्यास मज्जासंस्थेवरही परिणाम

vitamin B12 हे लाल रक्तपेशी आणि मज्जासंस्थेच्या योग्य कार्यासाठी आवश्यक आहे.

दीर्घकाळ vitamin B12ची कमतरता राहिल्यास थकव्याबरोबरच हात-पायांना मुंग्या येणे, सुन्नपणा, संतुलन बिघडणे किंवा काही न्यूरोलॉजिकल समस्या उद्भवू शकतात.

vitamin D कमी असल्यास सुरुवातीला लक्षणे कळतीलच असे नाही

vitamin D हाडे आणि स्नायूंच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे. रोगप्रतिकारक यंत्रणेच्या सामान्य कार्यातही त्याची भूमिका असते. मात्र, सुरुवातीला त्याची कमतरता कोणतीही ठळक लक्षणे न देता राहू शकते. त्यामुळे केवळ ‘मला काही त्रास होत नाही’ म्हणून vitamin D पुरेसे आहे असे समजणे योग्य नाही.

कोणत्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घ्यावी?

प्रत्येक व्यक्तीने वारंवार रक्ताच्या चाचण्या करून घेण्याची किंवा स्वतःहून सप्लिमेंट्स घेण्याची गरज नसते. मात्र, काही परिस्थितींमध्ये डॉक्टरांच्या सल्ल्याने तपासणीचा विचार केला जाऊ शकतो.

  • शाकाहारी आहार घेणाऱ्या व्यक्ती
  • दिवसभर घरात किंवा ऑफिसमध्ये राहणारे
  • 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्ती
  • दीर्घकाळ मेटफॉर्मिन घेणारे
  • दीर्घकाळ अॅसिडिटी कमी करणारी औषधे किंवा PPI घेणारे
  • झोप, ताण किंवा जीवनशैली सुधारल्यानंतरही थकवा कायम असणारे
  • पोषक घटकांनी समृद्ध पदार्थ कमी असलेला आहार घेणारे

अशा परिस्थितीत डॉक्टर तुमचा आहार, लक्षणे, वैद्यकीय इतिहास आणि गरजेनुसार तपासण्यांचा सल्ला देऊ शकतात.

‘ही’ साधी रक्ताची टेस्ट देऊ शकते महत्त्वाची माहिती

कारण नसताना दीर्घकाळ थकवा जाणवत असेल किंवा कमतरतेचा धोका असेल, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने काही रक्ताच्या चाचण्या केल्या जाऊ शकतात.

यामध्ये प्रामुख्याने:

25-Hydroxy Vitamin D, Serum Vitamin B12, Ferritin आणि CBC (Complete Blood Count) यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

Ferritin शरीरातील आयर्नचा साठा समजण्यासाठी उपयुक्त ठरतो, तर CBC मधून अॅनिमिया किंवा रक्तातील इतर बदलांची माहिती मिळू शकते.

मात्र, रिपोर्ट स्वतः वाचून निदान करणे किंवा स्वतःहून औषधे सुरू करणे टाळा. प्रत्येक व्यक्तीच्या गरजेनुसार चाचणीचे निष्कर्ष डॉक्टरांनी समजावून घेणे महत्त्वाचे आहे.

थकवा किंवा केसगळती झाली म्हणून लगेच सप्लिमेंट्स घेऊ नका

थकवा किंवा केसगळती सुरू झाली की लगेच B12, D किंवा आयर्नच्या गोळ्या घेण्याची सवय योग्य नाही. आयर्नचे सप्लिमेंट्स गरज नसताना किंवा जास्त प्रमाणात घेतल्यास नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे कोणती कमतरता आहे हे आधी समजून घेणे आणि त्यामागचे कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे. कमतरता आढळल्यास डॉक्टर आहारातील बदल, योग्य डोसचे सप्लिमेंट्स किंवा पुढील तपासण्यांचा सल्ला देऊ शकतात.

‘दिसायला हेल्दी’ आणि ‘शरीराच्या आतून पोषणमूल्यांनी सक्षम’ असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. सततचा थकवा, ब्रेन फॉग, अशक्तपणा किंवा केसगळती यांसारख्या लक्षणांकडे महिनोन्‌महिने दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्यामागे पोषक घटकांची कमतरता आहे का, हे डॉक्टरांच्या सल्ल्याने तपासून घेणे अधिक शहाणपणाचे ठरू शकते.