पुण्यात पोटच्या मुलांकडूनच आई-वडिलांना मारहाण; तुमची मुलं ‘कंसासारखी’ निघू नयेत म्हणून बालपणीच शिकवा ‘या’ ५ गोष्टी; आयुष्यभर राहतील जबाबदार!

कोल्हापुरातही घरवाटणीच्या वादातून मुलाने आई-वडिलांची हत्या केल्याची धक्कादायक घटना समोर आली होती. अशा घटना पाहिल्यानंतर सहाजिकच एक प्रश्न निर्माण होतो; मुलांच्या मनात पालकांबद्दल आदर, आपुलकी आणि संवेदनशीलता निर्माण करण्यासाठी बालपणापासून कोणत्या गोष्टी शिकवायला हव्यात?

मुलं केवळ सांगितलेल्या गोष्टींपेक्षा आपल्या आजूबाजूला पाहिलेल्या वर्तनातून अधिक शिकतात, त्यामुळे चांगल्या संस्कारांची सुरुवात घरापासूनच होते.

पालकांनी स्वतः आदर्श निर्माण करावा

मुलांसाठी आई-वडील हे सुरुवातीचे आदर्श असतात. घरात मोठ्यांशी कसं बोललं जातं, मतभेद कसे सोडवले जातात आणि इतरांशी कसं वागलं जातं, याचा मुलांच्या वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे मुलांना आदराने बोलण्यास सांगण्यापूर्वी पालकांनी स्वतःच्या वागण्यातून त्याचा नमुना दाखवणं महत्त्वाचं आहे.

आदर म्हणजे फक्त ऐकणं नव्हे

मुलांनी मोठ्यांचा आदर करावा अशी अपेक्षा असते. मात्र, आदराची भावना एकतर्फी असू नये. मुलांचं म्हणणं शांतपणे ऐकणं, त्यांच्या भावनांना महत्त्व देणं आणि प्रत्येक वेळी त्यांचं मत चुकीचं ठरवण्याऐवजी संवाद साधणं आवश्यक आहे. अशा वातावरणात वाढलेली मुलं इतरांच्या भावनांचा विचार करायला शिकू शकतात.

चूक झाली तर अपमान नको, संवाद हवा

मुलांकडून चुका होणं स्वाभाविक आहे. प्रत्येक चुकीवर ओरडणं किंवा अपमान करणं याऐवजी त्या कृतीचा परिणाम समजावून सांगणं अधिक उपयुक्त ठरू शकतं. चुकीतून शिकण्याची संधी मिळाल्यास मुलांमध्ये जबाबदारीची भावना विकसित होण्यास मदत होऊ शकते.

‘कृपया’ आणि ‘धन्यवाद’पासून संस्कारांची सुरुवात

छोट्या शब्दांमधूनही मुलांना चांगल्या वागणुकीची सवय लावता येते. कृपया, धन्यवाद, माफ करा आणि तुमचं स्वागत आहे यांसारखे शब्द योग्य प्रसंगी वापरण्यास मुलांना प्रोत्साहित करा. हे शब्द केवळ औपचारिकता नसून समोरच्या व्यक्तीबद्दल आदर व्यक्त करण्याचा एक मार्ग आहेत.

सहानुभूती शिकवा

मुलांना केवळ स्वतःच्या गरजांचा विचार न करता इतरांच्या भावना समजून घेण्याची सवय लावणं महत्त्वाचं आहे. घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती, लहान भावंडं किंवा गरजू व्यक्तींशी संवेदनशीलतेने वागण्याची उदाहरणं पालकांनी मुलांसमोर ठेवावीत. एखाद्याला मदत केल्यानंतर त्यातून मिळणारा आनंदही मुलांशी बोलून समजावून सांगता येतो.

संयम आणि संवादाची सवय लावा

मतभेद प्रत्येक नात्यात होऊ शकतात. मात्र, रागाच्या भरात अपशब्द वापरणे किंवा हिंसक वर्तन करणे योग्य नाही, हे मुलांना लहानपणापासून समजावून सांगणं गरजेचं आहे. राग आला तर काही वेळ शांत राहणे, समोरच्या व्यक्तीचं म्हणणं ऐकणे आणि संवादातून तोडगा काढणे याची सवय मुलांना लावता येते.

मुलं मोठी होत असताना त्यांच्या सवयी आणि विचारांमध्ये अनेक बदल होत असतात, त्यामुळे संस्कार म्हणजे केवळ नियम लावणे नव्हे, तर योग्य-अयोग्य समजून घेण्याची क्षमता विकसित करण्याची प्रक्रिया आहे. पालकांचं वर्तन, घरातील वातावरण, संवाद आणि मुलांच्या भावनांना दिलेलं महत्त्व या सगळ्याचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीवर परिणाम होऊ शकतो.

पुणे आणि कोल्हापुरातील घटनांमधून कौटुंबिक नात्यांमध्ये संवाद आणि संवेदनशीलतेचं महत्त्व अधोरेखित होतं. अर्थात, एखाद्या व्यक्तीच्या पुढील वर्तनाचं संपूर्ण कारण केवळ बालपणीच्या संस्कारांमध्ये शोधता येत नाही. मात्र लहानपणापासून आदर, संयम, सहानुभूती आणि संवाद यांसारखी मूल्यं शिकवण्याचा प्रयत्न मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या सकारात्मक जडणघडणीसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.