Parijat Health Benefits: पारिजात म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतात ती नाजूक पांढरी फुलं आणि त्यांचा मोहून टाकणारा सुगंध. रात्री उमलून सकाळी जमिनीवर अलगद गळून पडणाऱ्या या फुलांमुळे पारिजात हे झाड अनेकांच्या आवडीचं आहे. मात्र, या झाडाची ओळख केवळ सुंदर फुलांपुरती मर्यादित नाही. त्याची पाने आणि फांद्यांशी संबंधित अनेक प्रकारचे उपयोग ग्रामीण भागात आजही सांगितले जातात.
विशेषतः ग्रामीण भागात पारिजाताच्या पानांचा चहा किंवा काढा करण्याची परंपरा असल्याचे सांगितले जाते. मात्र, नैसर्गिक किंवा पारंपरिक असल्यामुळे कोणतीही वनस्पती प्रत्येकासाठी आणि कोणत्याही प्रमाणात सुरक्षित असतेच असे नाही. त्यामुळे पारिजाताचा वापर करताना पारंपरिक माहिती आणि आधुनिक काळजी या दोन्ही गोष्टी लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
पारिजाताच्या कोवळ्या पानांचा चहा किंवा काढा?
पारिजाताची नवीन आणि कोवळी पाने स्वच्छ पाण्याने धुऊन पाण्यात उकळून त्याचा काढा किंवा पेय तयार करण्याची पद्धत काही ग्रामीण भागांत आढळते. याची चव नेहमीच्या चहापेक्षा वेगळी असू शकते. पारंपरिक उपचारपद्धतींमध्येही पारिजाताच्या पानांचा उल्लेख आढळतो. मात्र, हे पेय रोज मोठ्या प्रमाणात घेणे योग्य आहे असे समजू नये. वनस्पतीजन्य पदार्थांचे शरीरावर परिणाम व्यक्तीनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे नियमित सेवन करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
पाने सुकवून चूर्ण करण्याचीही पद्धत
ग्रामीण भागात पारिजाताची पाने स्वच्छ करून सावलीत वाळवण्याची पद्धत सांगितली जाते. पाने पूर्णपणे वाळल्यानंतर त्यांचे चूर्ण तयार केले जाऊ शकते. स्थानिक पातळीवर या चूर्णाचा काही घरगुती पदार्थांमध्ये चवीसाठी वापर केल्याचेही सांगितले जाते. मात्र, याचा वापर नेहमीच्या मसाल्याचा पर्याय म्हणून करण्यापूर्वी वनस्पतीची अचूक ओळख, योग्य प्रक्रिया आणि प्रमाण याबाबत जाणकारांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
झाडाच्या फांद्यांपासून घरगुती वस्तूही
पूर्वी ग्रामीण भागात आजूबाजूला उपलब्ध असलेल्या नैसर्गिक साधनांचा घरगुती कामांसाठी मोठ्या प्रमाणात वापर केला जात असे. पारिजाताच्या पानांपासून किंवा फांद्यांपासून झाडूसारख्या वस्तू तयार करण्याची स्थानिक परंपराही काही ठिकाणी सांगितली जाते. यामुळे बाजारातून प्रत्येक छोटी वस्तू विकत घेण्याची गरज कमी होत असे आणि स्थानिक नैसर्गिक साधनांचा पुनर्वापरही होत असे.
त्वचेच्या समस्यांवर पानांचा लेप? सावध रहा!
पारिजाताची पाने वाटून तयार केलेला लेप त्वचेवरील काही समस्या किंवा खाज-अॅलर्जीच्या ठिकाणी लावण्याची पारंपरिक पद्धत काही भागांत प्रचलित असल्याचे सांगितले जाते. मात्र, पारिजाताच्या पानांचा लेप त्वचेची अॅलर्जी बरी करतो, यासाठी पुरेसा वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध आहे असे म्हणता येत नाही.
उलट काही व्यक्तींना वनस्पतीशीच संवेदनशीलता असू शकते. अशा वेळी पानांचा लेप लावल्याने जळजळ, लालसरपणा किंवा त्वचेची समस्या वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे त्वचेवर कोणताही वनस्पतीजन्य लेप लावण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.
पारिजाताची फुलं एवढी खास का?
पारिजाताच्या फुलांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण असते. पांढऱ्या पाकळ्यांच्या मध्यभागी नारिंगी रंगाची देठासारखी रचना दिसते. ही फुलं प्रामुख्याने रात्री उमलतात आणि सकाळपर्यंत जमिनीवर गळून पडतात. याच वैशिष्ट्यामुळे अनेक ठिकाणी पारिजाताला हरसिंगार या नावानेही ओळखले जाते. उत्तराखंडासह अनेक भागांमध्ये घराच्या अंगणात किंवा बागेत सुगंधी पारिजाताचे झाड लावण्याची परंपरा आहे.
घरच्या अंगणात पारिजात लावायचा असेल तर…
पारिजाताचे रोप घराच्या अंगणात, बागेत किंवा चांगली सूर्यप्रकाशाची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी लावता येते. पाण्याचा योग्य निचरा होणारी माती यासाठी अधिक योग्य ठरते. मातीमध्ये सतत पाणी साचून राहिल्यास मुळांना नुकसान होऊ शकते. सुरुवातीच्या काळात नियमित पाणी देणे आवश्यक असले तरी अतिपाणी टाळावे. योग्य सूर्यप्रकाश, निचरा आणि नियमित देखभाल मिळाल्यास रोप हळूहळू चांगले वाढू शकते.
आजी-आजोबांच्या ज्ञानात दडलेली पारिजाताची माहिती
ग्रामीण आणि डोंगराळ भागातील ज्येष्ठ व्यक्तींना परिसरातील वनस्पतींची ओळख आणि त्यांच्या पारंपरिक वापराबद्दल मोठे ज्ञान असल्याचे अनेकदा दिसून येते. कोणते पान कोणत्या ऋतूत घ्यायचे, कोणती वनस्पती घराजवळ लावायची आणि कोणत्या वनस्पतीचा स्थानिक पातळीवर कसा वापर केला जातो, अशी माहिती पिढ्यान्पिढ्या पुढे आली आहे.
‘नैसर्गिक’ म्हणजे नेहमीच सुरक्षित नाही!
पारिजाताला पारंपरिक औषधी उपयोगांशी जोडले जाते. मात्र, कोणतीही वनस्पती नैसर्गिक आहे म्हणून ती प्रत्येक व्यक्तीसाठी पूर्णपणे सुरक्षित असेलच असे नाही. पारिजाताची पाने, फुलं किंवा बिया मोठ्या प्रमाणात सेवन करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. विशेषतः नियमित औषधे घेणारे व्यक्ती, गर्भवती महिला, लहान मुलं किंवा गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी स्वतःहून पारिजाताचा औषधी उपयोग करू नये. त्वचेवर पानांचा लेप वापरण्याचाही प्रयोग थेट करण्याऐवजी त्वचारोगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित आहे.
थोडक्यात, पारिजात हे सुंदर आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचे झाड असण्यासोबतच त्याच्या पानांशी अनेक पारंपरिक प्रथा जोडलेल्या आहेत. मात्र, पारंपरिक माहिती आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध उपचार यामध्ये फरक आहे. त्यामुळे पारिजाताचा वापर करताना माहिती, योग्य ओळख, प्रमाण आणि सुरक्षितता यांना सर्वाधिक महत्त्व द्या.
