Diet After Brain Stroke :अभिनेता राहूल रॉयला ६ वर्षांपूर्वी ब्रेन स्ट्रोक झाला होता ज्यानंतर त्याला चालताना आणि अन्नाचे सेवन करताना प्रचंड त्रास होत होता. त्यावेळी त्याची आरोग्यस्थिती पाहून तो खूप निराश झाला होता त्याला वाटत होते की तो पुन्हा कधीही बरा होणार नाही. स्ट्रोकनंतर रुग्णांच्या शरीरातील काही भागात अशक्तपणा जाणवतो आणि आहाराचे सेवन करताना त्रास होऊ शकतो.
स्ट्रोकचा शरीरावर असा परिणाम होतो की,

अभिनेता राहुल रॉय यांना सहा वर्षांपूर्वी स्ट्रोकचा (Stroke) धक्का बसला होता, ज्यानंतर त्यांना चालणे आणि खाणे-पिणे यामध्ये गंभीर अडचणींचा सामना करावा लागला. सुरुवातीला परिस्थिती पाहून ते अत्यंत निराश झाले होते आणि पुन्हा कधी पूर्ववत होतील अशी आशा उरली नव्हती.

स्ट्रोकमुळे शरीरावर होणारा परिणाम हा स्ट्रोकचा प्रकार, मेंदूचा प्रभावित झालेला भाग आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा किती काळ खंडित झाला होता, यावर अवलंबून असतो. मेंदूला ऑक्सिजन कमी मिळाल्यामुळे मेंदूच्या पेशींचे (Brain Cells) नुकसान होते. तसेच हेमोरेजिक स्ट्रोक (Hemorrhagic Stroke) झाल्यास मेंदूत रक्तस्राव होऊन जवळच्या उतींवर (Tissues) दाब पडतो. जर स्ट्रोकचा परिणाम भाषेशी संबंधित भागावर झाला, तर रुग्णाला बोलणे, शब्द समजणे किंवा योग्य शब्द शोधण्यात अडचण येते. तसेच हालचाल नियंत्रित करणाऱ्या भागांवर परिणाम झाल्यास पक्षाघात (Paralysis), अंगात अशक्तपणा किंवा तोल जाणे यांसारख्या समस्या उद्भवतात.

गिळताना त्रास आणि डिस्फेजिया (Difficulty in Swallowing and Dysphagia)

स्ट्रोकनंतर राहुल रॉय यांना खाणे-पिणे आणि अन्न गिळण्यात अडचण येत होती. वैद्यकीय भाषेत याला ‘डिस्फेजिया’ (Dysphagia) असे म्हणतात. यामध्ये तोंड, घसा किंवा अन्ननलिकेच्या कोणत्याही भागात अन्न गिळताना वेदना किंवा त्रास होतो. मेंदूतील गिळण्याची प्रक्रिया नियंत्रित करणाऱ्या चेतापेशी बाधित झाल्यामुळे अन्न किंवा द्रव पदार्थ थेट श्वासनलिकेत जाऊ शकतात. या क्रियेला ‘अस्पिरेशन’ (Aspiration) म्हणतात, ज्यामुळे रुग्णाला निमोनिया होण्याचा धोका वाढतो.

स्ट्रोकनंतर आहाराचे महत्त्व (Role of Diet after Stroke)

ठाणे येथील जुपिटर हॉस्पिटलचे कन्सल्टंट न्यूरोलॉजिस्ट डॉ. योगेश गोडगे यांच्या मते, स्ट्रोकनंतरची रिकव्हरी केवळ हॉस्पिटलमधून डिस्चार्ज मिळाल्यावर संपत नाही. आहाराने मेंदूचे झालेले नुकसान पूर्णपणे भरून निघत नसले, तरी संतुलित आणि पोषक आहारामुळे रक्तदाब (Blood Pressure), रक्तातील साखर (Blood Sugar), कोलेस्ट्रॉल आणि वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होते. हेच घटक पुन्हा स्ट्रोक येण्याचा धोका वाढवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.

स्ट्रोकच्या रुग्णांनी आपल्या आहारात भाजीपाला, फळे, मोड आलेली कडधान्ये, भरपूर फायबर, प्रथिने (Protein) आणि निरोगी चरबी (Healthy Fats) यांचा समावेश करावा. मिठाचे प्रमाण कमी ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे, कारण जास्त सोडियममुळे रक्तदाब वाढू शकतो. तसेच अतिप्रक्रिया केलेले अन्न (Processed Food), जास्त साखर, ट्रान्स फॅट आणि तळलेले पदार्थ पूर्णपणे टाळावेत.

व्हिगन डाएट आणि वैद्यकीय वास्तव (Vegan Diet and Medical Proof)

राहुल रॉय यांनी जलद रिकव्हरीसाठी ‘व्हिगन डाएट’ (Vegan Diet) स्वीकारले आणि चिकन तसेच स्मोकिंग सोडल्याचे सांगितले. यावर बोलताना डॉ. गोडगे यांनी स्पष्ट केले की, स्मोकिंग सोडणे उत्तम आहे; परंतु कांदा, लसूण, चिकन किंवा दुग्धजन्य पदार्थ टाळल्याने मेंदूची न्यूरोलॉजिकल रिकव्हरी वेगाने होते, असा कोणताही वैद्यकीय पुरावा उपलब्ध नाही.

व्हिगन डाएट पोषणाच्या दृष्टीने चांगले असू शकते, परंतु स्ट्रोक रिकव्हरीमध्ये त्याचा थेट फायदा सिद्ध झालेला नाही. रुग्णाच्या शरीराला आवश्यक असणारे व्हिटॅमिन B12, कॅल्शियम, व्हिटॅमिन D आणि आयर्न योग्य प्रमाणात मिळत आहेत की नाही, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. गरजेनुसार डॉक्टर सप्लिमेंट्सचा सल्ला देऊ शकतात.

जीवनशैलीत आवश्यक बदल (Crucial Lifestyle Changes)

स्ट्रोकनंतर पुन्हा दुसरा झटका येण्यापासून बचाव करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यासाठी खालील बदल करणे गरजेचे आहे:

  • तंबाखू आणि स्मोकिंग पूर्णपणे बंद करणे: तंबाखूमुळे रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होते, ज्यामुळे इसकेमिक आणि हेमोरेजिक दोन्ही स्ट्रोकचा धोका वाढतो.
  • नियमित व्यायाम आणि वजन नियंत्रण: शरीराला सक्रिय ठेवणे आणि अतिरिक्त वजन कमी करणे.
  • दारूचे प्रमाण मर्यादित ठेवणे: मद्याचे सेवन पूर्णपणे टाळणे किंवा मर्यादित करणे.
  • वैद्यकीय उपचार सुरू ठेवणे: सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे बंद करू नयेत. केवळ डाएट सुरू केले किंवा बरे वाटत आहे म्हणून औषधांमध्ये बदल करणे धोकादायक ठरू शकते.