Which Tulsi is Best for Health Ayurveda : भारतीय घरांमध्ये तुळस केवळ एक पवित्र वनस्पती नसून औषधी गुणधर्मांचा खजिना आहे. वात, पित्त आणि कफ संतुलित करण्यासाठी तसेच रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी आयुर्वेदात शतकानुशतके तुळशीचा वापर केला जात आहे. आपल्या अंगणात सामान्यतः दोन प्रकारच्या तुळशी दिसतात, एक हिरव्या पानांची ‘राम तुळस’ आणि दुसरी गडद जांभळ्या/काळ्या पानांची ‘कृष्ण तुळस’. पण आरोग्य आणि आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून कोणती तुळस अधिक प्रभावी मानली जाते? कोणत्या तुळशीच्या सेवनाने कोणत्या शारीरिक समस्येत आराम मिळू शकतो? याबद्दल आहारतज्ज्ञ आणि आयुर्वेद तज्ज्ञांचे मत व तिचा रोजच्या आहारात कसा समावेश करावा, हे सविस्तर जाणून घेऊया.
१. राम तुळस (श्री तुळस)
राम तुळस ही सर्वसामान्यपणे प्रत्येक भारतीय घराच्या अंगणात आढळणारी तुळस आहे.
स्वरूप आणि चव: या तुळशीची पाने फिकट ते हिरव्या रंगाची असतात आणि तिचे देठही हिरवे असते. राम तुळशीची चव कृष्ण तुळशीच्या तुलनेत सौम्य, कमी तिखट आणि किंचित गोडसर असते. तिचा सुगंधही खूप आल्हाददायक आणि हलका असतो.
औषधी व पौष्टिक घटक: यामध्ये ‘युजेनॉल’ (Eugenol) नावाचे घटक योग्य प्रमाणात असतात. तसेच यामध्ये फ्लेव्होनॉइड्स आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात आढळतात.
आरोग्यदायी फायदे:
पचनक्रिया: राम तुळस पचनसंस्थेला शांत ठेवण्यास मदत करते. ज्यांना आम्लपित्त (अॅसिडिटी), अपचन किंवा पोटात जळजळ होण्याची समस्या आहे, त्यांच्यासाठी ही खूप फायदेशीर आहे.
रोगप्रतिकारशक्ती: दैनंदिन वापरासाठी आणि सौम्य सर्दी-कफ दूर ठेवण्यासाठी ही उपयुक्त आहे.
वापर: ही तुळस मुख्यतः घरातील पूजा-अर्चा, धार्मिक विधी आणि दररोजच्या चहा किंवा काढ्यात वापरली जाते.
२. कृष्ण तुळस (श्यामा तुळस)
कृष्ण तुळशीला ‘जांभळी तुळस’ किंवा ‘गडद तुळस’ असेही म्हणतात. औषधी गुणधर्मांच्या दृष्टीने ही अत्यंत शक्तिशाली मानली जाते.
स्वरूप आणि चव: या तुळशीची पाने गडद हिरवी किंवा जांभळ्या छटेची असतात. तिचे देठही गडद जांभळ्या किंवा किरमिजी रंगाचे असते. कृष्ण तुळशीची चव राम तुळशीपेक्षा अधिक तिखट, उग्र आणि किंचित कडू असते. तिचा सुगंधही खूप तीव्र असतो.
औषधी व पौष्टिक घटक: कृष्ण तुळशीमध्ये ‘फिनोलिक संयुगे’ आणि ‘अँथोसायनिन’ (Anthocyanins) हे शक्तिशाली अँटीऑक्सिडंट्स मोठ्या प्रमाणात असतात. यामुळेच तिच्या पानांना जांभळा रंग प्राप्त होतो.
श्वसनविकार आणि संसर्ग: कृष्ण तुळस फुफ्फुसाचे आजार, दमा, तीव्र सर्दी, खोकला आणि घशातील संसर्ग (इन्फेक्शन) यांवर अत्यंत प्रभावी मानली जाते.
आरोग्यदायी फायदे:
रोगप्रतिकारशक्ती: गंभीर किंवा तीव्र आजारांशी लढण्यासाठी ही शरीराची प्रतिकारशक्ती वेगाने वाढवते.
वापर: धार्मिक कार्यांपेक्षा आयुर्वेदिक औषधांमध्ये आणि विविध व्याधींवरील काढ्यांमध्ये कृष्ण तुळशीचा वापर प्रामुखाने केला जातो.
आरोग्यासाठी कोणती तुळस अधिक फायदेशीर?
अपोलो हॉस्पिटल्स (बंगळुरू) येथील मुख्य क्लिनिकल आहारतज्ज्ञ डॉ. प्रियांका रोहतगी आणि ‘वेदाज क्युअर’चे आयुर्वेद विशेषज्ञ विकास चावला यांच्या मते, दोन्ही तुळस औषधी गुणधर्मांनी परिपूर्ण आहेत आणि एक दुसऱ्यापेक्षा कमी नाही. मात्र, तुमच्या गरजेनुसार त्यांची निवड ठरते:
जर तुम्हाला रोजच्या वापरासाठी, पचन सुधारण्यासाठी आणि नेहमी निरोगी राहण्यासाठी तुळस हवी असेल, तर राम तुळस योग्य ठरते.
जर तुम्हाला तीव्र सर्दी-खोकला, घशाचे संसर्ग, श्वसनाचे त्रास किंवा आजारपणात लवकर आराम हवा असेल, तर कृष्ण तुळस अधिक प्रभावी आणि गुणकारी ठरते.
तुळशीचे योग्य सेवन कसे करावे?
ताजी पाने: रोज सकाळी रिकाम्या पोटी ३ ते ४ ताजी पाने कोमट पाण्यासोबत गिळावीत.
काढा किंवा हर्बल चहा: पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात तुळशीची पाने, आले आणि काळी मिरी एकत्र उकळून काढा बनवून प्यावा. संसर्ग आणि फ्लूवर कृष्ण तुळशीचा काढा अधिक फायदेशीर ठरतो.
(टीप: गर्भावस्थेत, कोणत्याही शस्त्रक्रियेपूर्वी किंवा गंभीर आजारावर उपचार सुरू असताना तुळशीचे नियमित सेवन करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्यावा.)
