Solar Eclipse: सूर्यग्रहणाचे सुंदर दृश्य पाहण्याच्या इच्छेने अनेकदा लोक मोबाईल कॅमेरा, साधे सनग्लासेस किंवा घरात असलेले काळे चष्मे वापरू लागतात. पण सूर्यग्रहण पाहण्याची ही पद्धत डोळ्यांसाठी खरोखर सुरक्षित आहे का? तज्ज्ञांच्या मते, उघड्या डोळ्यांनी सूर्यग्रहण पाहिल्यामुळे डोळ्यांची दृष्टी कायमची खराब होऊ शकते. ग्रहणाच्या वेळी सूर्यापासून येणारी तीव्र अतिनील (UV) आणि इन्फ्रारेड किरणे डोळ्यांच्या सर्वात संवेदनशील भागाला म्हणजेच रेटिनाला गंभीर नुकसान पोहोचवू शकतात. या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत ‘सोलर रेटिनोपॅथी’ (Solar Retinopathy) म्हणतात.
धक्कादायक गोष्ट म्हणजे रेटिनामध्ये वेदना जाणवून देणाऱ्या नर्व्ह फायबर्स नसतात. त्यामुळे डोळ्यांना नुकसान होत असतानाही लगेच कोणतीही वेदना जाणवेलच असे नाही. जनसत्ताने या विषयावर देशातील प्रमुख नेत्रतज्ज्ञांशी (Eye Specialists) चर्चा केली आहे. जाणून घ्या, साधे सनग्लासेस किंवा मोबाईलच्या स्क्रीनवरून ग्रहण पाहणे का सुरक्षित नाही, कोणती लक्षणे अजिबात दुर्लक्षित करू नयेत आणि सूर्यग्रहण पाहण्याची सुरक्षित पद्धत कोणती आहे.
अरुणा आसफ अली रुग्णालय, राजपूर रोड, सिव्हिल लाइन्स, दिल्ली येथील नेत्र विभागाच्या प्रभारी आणि मुख्य वैद्यकीय अधिकारी (CMO) डॉ. कामिनी सिंघल यांनी सांगितले की, एका छोट्याशा चुकीमुळे डोळ्यांच्या दृष्टीला कायमचे नुकसान होऊ शकते.
डॉ. कामिनी यांनी सांगितले की, सूर्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहणे डोळ्यांसाठी धोकादायक आहे. सूर्यग्रहण कधीही उघड्या डोळ्यांनी पाहू नये. ग्रहणाच्या वेळी सूर्यापासून येणारा तीव्र प्रकाश आणि हानिकारक किरणे थेट डोळ्यांच्या रेटिनापर्यंत पोहोचू शकतात. रेटिनामध्ये असलेल्या प्रकाश ओळखणाऱ्या पेशींवर याचा परिणाम होऊन त्यांचे नुकसान होऊ शकते. काही वेळा हे नुकसान कायमचेही होऊ शकते.
सर गंगाराम रुग्णालय, नवी दिल्ली येथील नेत्रविज्ञान विभागातील वरिष्ठ व्हिट्रिओरेटिनल कन्सल्टंट डॉ. टिंकू बाली राजदान यांनी सांगितले की, सूर्यग्रहण थेट पाहिल्याने डोळ्यांच्या रेटिनाला नुकसान होऊ शकते. रेटिनाच्या मधल्या भागाला फोव्हिया (Fovea) म्हणतात. हा भाग आपल्याला एखादी वस्तू स्पष्ट आणि बारकाईने पाहण्यास मदत करतो. सूर्याची तीव्र किरणे थेट डोळ्यांत गेल्यास फोव्हियाला इजा होऊ शकते. त्यामुळे दृष्टी कमी होऊ शकते.
चला, दोन्ही तज्ज्ञांकडून जाणून घेऊया की सूर्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहिल्याने डोळ्यांना कसे नुकसान होऊ शकते. साधे सनग्लासेस (Sunglasses), मोबाईल कॅमेरा किंवा एक्स-रे फिल्मचा वापर करून सूर्यग्रहण पाहणे असुरक्षित आहे. तसेच डोळ्यांना सुरक्षित ठेवून सूर्यग्रहण पाहण्याची योग्य पद्धत कोणती, हेही जाणून घेऊया.
सूर्यग्रहण पाहिल्यानंतर डोळ्यांचे नुकसान लगेच का कळत नाही?
डॉ. कामिनी यांनी सांगितले की, सूर्यग्रहण पाहिल्यामुळे रेटिनाला झालेले नुकसान नेहमीच लगेच जाणवत नाही. याला ‘पेनलेस व्हिजन लॉस’ असे म्हणता येते. म्हणजे डोळ्यांना नुकसान झाले तरी वेदना किंवा जळजळ जाणवेलच असे नाही.
हळूहळू जेव्हा धुसर दिसू लागते किंवा दृष्टीमध्ये बदल जाणवतो, तेव्हा डोळ्यांना झालेले नुकसान लक्षात येऊ शकते.
सुरक्षिततेशिवाय सूर्यग्रहण पाहिल्यानंतर डोळ्यांशी संबंधित अनेक लक्षणे दिसू शकतात. यामध्ये धुसर दिसणे, नजरेच्या मधोमध काळा किंवा गडद डाग दिसणे, सरळ रेषा वाकड्या किंवा विकृत दिसणे, रंग ओळखण्यात बदल होणे आणि तेजस्वी प्रकाशामुळे नेहमीपेक्षा जास्त चकाकी जाणवणे यांचा समावेश होतो.
ही लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत. डॉ. कामिनी यांनी जनसत्ताला सांगितले की, सूर्यग्रहण पाहिल्यानंतर डोकेदुखी होऊ शकते. मात्र, डोकेदुखीचा थेट संबंध डोळ्यांना झालेल्या नुकसानीशी असेलच असे नाही.
Solar Retinopathy म्हणजे काय?
सुरक्षिततेशिवाय थेट सूर्याकडे पाहिल्यामुळे सूर्याचा तीव्र प्रकाश आणि हानिकारक किरणे डोळ्यांच्या रेटिनामधील प्रकाश ओळखणाऱ्या थराला नुकसान पोहोचवतात. या स्थितीला ‘सोलर रेटिनोपॅथी’ म्हणतात.
यामुळे रेटिनामधील पेशी खराब होऊ शकतात आणि दृष्टीवर परिणाम होऊ शकतो. हे नुकसान कायमचेही होऊ शकते.
सामान्य Sunglasses घालून सूर्यग्रहण पाहू शकतो का?
डॉ. कामिनी यांनी सांगितले की, साधे सनग्लासेस घालून सूर्यग्रहण पाहणे सुरक्षित मानले जात नाही. चष्म्याचा रंग खूप गडद आहे, याचा अर्थ तो डोळ्यांना सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून सुरक्षित ठेवतोच असे नाही.
सूर्यग्रहण पाहण्यासाठी खास तयार केलेले आणि योग्य सुरक्षा मानके पूर्ण करणारे ‘एक्लिप्स ग्लासेस’ वापरावेत.
फक्त अनेक थरांचे सनग्लासेस घातल्याने डोळ्यांचे संरक्षण होत नाही. चष्म्यामध्ये सूर्याच्या हानिकारक किरणांना रोखण्यासाठी योग्य UV प्रोटेक्शन किंवा फिल्टर असणे आवश्यक आहे. फक्त चष्मा गडद असणे पुरेसे नाही.
Polarized किंवा Dark Sunglasses घालून ग्रहण पाहू शकतो का?
खूप गडद रंगाचे किंवा पोलराइज्ड सनग्लासेस सूर्यग्रहण पाहण्यासाठी सुरक्षित मानले जाऊ नयेत. चष्म्याचा रंग गडद आहे, यावरून तो सूर्याच्या हानिकारक किरणांना पुरेशा प्रमाणात रोखतो, हे सिद्ध होत नाही.
यासाठी विशेष सोलर व्ह्यूइंग प्रोटेक्शन आवश्यक आहे. डॉक्टरांच्या मते, सूर्यग्रहण पाहण्यासाठी बाजारात उपलब्ध असलेले विशेष ‘एक्लिप्स ग्लासेस’ किंवा ‘सोलर व्ह्यूइंग डिव्हाइस’ वापरावे.
हे चांगल्या आणि विश्वासार्ह कंपनीकडून घ्यावेत. वापरण्यापूर्वी ते सूर्य थेट पाहण्यासाठी आवश्यक सुरक्षा मानके पूर्ण करतात की नाही, हे तपासावे.
मुलांच्या डोळ्यांची विशेष काळजी घ्या
सूर्यग्रहणाच्या वेळी मुलांच्या डोळ्यांना विशेष संरक्षणाची गरज असते. डॉक्टरांनी मुलांना योग्य सुरक्षा नसताना सूर्यग्रहण पाहण्यापासून दूर ठेवण्याचा सल्ला दिला आहे.
विशेषतः लहान मुलांवर लक्ष ठेवा आणि त्यांना उघड्या डोळ्यांनी सूर्याच्या दिशेने पाहू देऊ नका. चुकूनही कोणीतरी कोणत्याही संरक्षणाशिवाय सूर्यग्रहण पाहिल्यास डोळ्यांना नुकसान होऊ शकते.
जर एखाद्या व्यक्तीने चुकून कोणत्याही संरक्षणाशिवाय सूर्यग्रहण पाहिले असेल आणि त्यानंतर डोळ्यांमध्ये काही असामान्य लक्षणे जाणवत असतील, तर त्याने तात्काळ नेत्रतज्ज्ञांशी संपर्क साधावा.
धुसर दिसणे, नजरेच्या मधोमध डाग दिसणे, सरळ रेषा विकृत दिसणे, रंग ओळखण्यात बदल होणे किंवा तेजस्वी प्रकाशामुळे नेहमीपेक्षा जास्त चकाकी जाणवणे ही अशी लक्षणे आहेत, जी दुर्लक्षित करू नयेत.
डोळ्यांमध्ये दुखत नसले तरी सावध राहा
सूर्यग्रहण पाहिल्यानंतर डोळ्यांमध्ये दुखत नाही, याचा अर्थ डोळे पूर्णपणे सुरक्षित आहेत असे नाही. रेटिनाला झालेले नुकसान अनेक वेळा वेदनारहित असू शकते.
त्यामुळे योग्य संरक्षणाशिवाय सूर्यग्रहण पाहणे टाळणे आणि दृष्टीमध्ये कोणताही असामान्य बदल जाणवल्यास तो गांभीर्याने घेणे गरजेचे आहे.
मोबाईलवरून सूर्यग्रहण पाहिल्याने डोळ्यांना नुकसान होते का?
डॉ. टिंकू बाली राजदान यांनी सांगितले की, सूर्यग्रहण थेट पाहणे टाळावे. जर एखाद्या व्यक्तीला ग्रहण पाहायचे असेल, तर त्याने विशेष सोलर फिल्टर किंवा योग्य सुरक्षा असलेले ‘एक्लिप्स ग्लासेस’ वापरावेत.
सामान्य चष्म्याऐवजी असे फिल्टर वापरणे आवश्यक आहे, जे सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून डोळ्यांना पुरेसे संरक्षण देतात.
डॉक्टरांच्या मते, सूर्यग्रहण मोबाईलवर रेकॉर्ड केलेला व्हिडिओ किंवा रेकॉर्डिंग पाहूनही पाहता येते. म्हणजेच थेट सूर्याच्या दिशेने पाहण्याऐवजी मोबाईलमध्ये त्याचे रेकॉर्डिंग पाहणे हा डोळ्यांसाठी सुरक्षित पर्याय ठरू शकतो.
सूर्यग्रहण पाहिल्यानंतर कोणती लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांकडे जावे?
जर एखाद्या व्यक्तीने कोणत्याही संरक्षणाशिवाय सूर्यग्रहण पाहिले असेल आणि त्यानंतर धुसर दिसू लागले, तर त्याने तात्काळ नेत्रतज्ज्ञांशी संपर्क साधावा.
डॉक्टरांच्या मते, काही प्रकरणांमध्ये औषधांच्या मदतीने रेटिनाला झालेले नुकसान आणखी वाढू नये यासाठी प्रयत्न केले जाऊ शकतात. मात्र, रेटिनाला झालेले नुकसान गंभीर असल्यास ते कायमचेही होऊ शकते.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट
सूर्यग्रहणाच्या वेळी डोळ्यांना सुरक्षित ठेवण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे थेट सूर्याच्या दिशेने न पाहणे.
डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, सूर्यग्रहणाचे रेकॉर्डिंग पाहणे हा सर्वात सुरक्षित पर्याय आहे. जर थेट सूर्यग्रहण पाहायचे असेल, तर केवळ योग्य सोलर फिल्टर किंवा प्रमाणित ‘एक्लिप्स व्ह्यूइंग ग्लासेस’चा वापर करावा.
(Disclaimer: वरील माहिती प्राप्त माहितीवर आधारित असून अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
