सोनम वांगचुक २१ दिवसांहून अधिक काळ उपोषणावर; झपाट्याने वजन घटणं किती धोकादायक? तज्ज्ञ काय सांगतात?

उपोषणादरम्यान शरीरात नेमकं काय घडतं?

एखाद्या व्यक्तीनं दीर्घकाळ अन्न सेवन न केल्यास सुरुवातीला शरीर साठवून ठेवलेली ऊर्जा वापरू लागते. पहिल्या एक-दोन दिवसांत यकृत आणि स्नायूंमध्ये साठलेला ग्लायकोजेन संपत जातो. त्यानंतर शरीर ऊर्जा मिळवण्यासाठी चरबीचा वापर करू लागते आणि त्यातून केटोन तयार होतात.

मात्र, मेंदू आणि लाल रक्तपेशींना केवळ केटोन पुरेसे नसतात. त्यांना ग्लुकोजचीही गरज असते. त्यामुळे शरीर हळूहळू स्नायूंचे विघटन करून ऊर्जा मिळवू लागते. याच प्रक्रियेत हात-पायांच्या स्नायूंसह हृदयाचे स्नायूदेखील कमकुवत होऊ शकतात. ही स्थिती गंभीर झाल्यास शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांच्या कार्यावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

वजन किती घटलं, तर धोका वाढतो?

डॉक्टरांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीच्या मूळ वजनाच्या सुमारे ४० ते ५० टक्के वजन कमी झाल्यास परिस्थिती अत्यंत गंभीर मानली जाते. ही बाब प्रत्येक व्यक्तीच्या वय, आरोग्य, शरीररचना आणि वैद्यकीय स्थितीनुसार वेगवेगळी असू शकते.

पूर्णपणे अन्न बंद असल्यास साधारण आठ ते बारा आठवड्यांनंतर जीवाला गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो. मात्र, शरीराला काही प्रमाणात कॅलरी, प्रथिने आणि पुरेसं पाणी मिळत राहिल्यास ही कालमर्यादा बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीबाबत एकच नियम लागू होतो, असं म्हणता येत नाही.

झपाट्यानं वजन कमी होणंही धोकादायक?

केवळ उपोषणच नव्हे, तर कोणत्याही कारणामुळे शरीराचं वजन झपाट्यानं कमी होणंही आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकतं.

एंग्लिया रस्किन विद्यापीठाच्या संशोधनानुसार, हृदयविकार आणि लठ्ठपणाचा त्रास असलेल्या व्यक्तींमध्ये वजन अतिवेगानं वाढणं किंवा कमी होणं, दोन्ही परिस्थिती आरोग्याच्या दृष्टीनं चिंताजनक ठरू शकतात. जवळपास ८,२९७ व्यक्तींवर सुमारे १४ वर्षे केलेल्या अभ्यासात अशा बदलांचा मृत्यूच्या धोक्याशी संबंध आढळून आला.

डॉक्टर काय सांगतात?

तज्ज्ञांच्या मते, विशेषतः हृदयविकार, मधुमेह किंवा इतर दीर्घकालीन आजार असलेल्या व्यक्तींनी वजन अचानक कमी किंवा वाढू देऊ नये. वजन नियंत्रणात ठेवण्यासाठी संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि वैद्यकीय सल्ल्यानुसार जीवनशैली ठेवणं अधिक सुरक्षित मानलं जातं.

सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणामुळे हा विषय पुन्हा चर्चेत आला असला तरी कोणत्याही कारणानं दीर्घकाळ अन्नत्याग करणं शरीरासाठी गंभीर परिणाम घडवू शकतं. त्यामुळे वजनात मोठा किंवा झपाट्यानं बदल जाणवल्यास त्याकडे दुर्लक्ष न करता तातडीनं डॉक्टरांचा सल्ला घेणं आवश्यक आहे.

(टीप: ही माहिती वैद्यकीय संशोधन, तज्ज्ञांचे मत आणि उपलब्ध आरोग्यविषयक माहितीनुसार देण्यात आली आहे. प्रत्येक व्यक्तीची शारीरिक स्थिती वेगवेगळी असते. त्यामुळे वजन घटणे किंवा उपोषणाशी संबंधित कोणताही आरोग्यविषयक निर्णय वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच घ्यावा.)