घशात खवखव, वारंवार खोकला? सावधान! अँटिबायोटिक्स घेण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला वाचा…

पण जेव्हा हा त्रास कमी होत नाही किंवा थोड्या आरामानंतर पुन्हा परत येतो, तेव्हा गोंधळ सुरू होतो. प्रत्येक वेळी घसा दुखणे हे बॅक्टेरिया किंवा व्हायरसमुळेच होत नाही. अनेक वेळा याचा संसर्गाशी काहीही संबंध नसतो. हा फरक दुर्लक्षित केल्यास वारंवार औषधे घेणे, योग्य निदान उशिरा होणे आणि घसा पूर्णपणे बरा न होणे असे परिणाम होऊ शकतात.

‘संसर्ग’ हीच एकमेव कारण मानण्याची चूक

अनेक जण एका साच्यात अडकतात. घसा दुखतो, औषधे घेतली जातात, थोडा आराम मिळतो आणि पुन्हा त्रास सुरू होतो. हे चक्र चालूच राहते.
तज्ज्ञ सांगतात की, “वारंवार घसा दुखणे अनेकदा संसर्ग समजला जातो. त्यामुळे लोक वारंवार औषधे घेतात, जणू तो साध्या सर्दीसारखा बरा होईल अशी अपेक्षा ठेवतात.”

हा समज निरुपद्रवी वाटला तरी यामुळे अनावश्यक अँटिबायोटिक्सचा वापर होतो. इंडियन काउन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च (ICMR) नुसार, भारतात अँटिबायोटिक्सचा चुकीचा वापर वाढत असून त्यामुळे अँटिबायोटिक प्रतिकारशक्ती (resistance) वाढते. जर कारण संसर्ग नसले, तर ही औषधे फक्त काही वेळासाठी लक्षणे दडपतात.

लपलेले कारण: पोस्ट-नेझल ड्रिप

प्रत्येक वेळी घशाचा त्रास घशातूनच सुरू होतो असे नाही. कधी कधी समस्या नाकातून सुरू होते. तज्ज्ञ सांगतात, “नाकाच्या मागून घशात सतत म्युकस (शेंबूड) वाहणे हे दीर्घकाळ होणाऱ्या त्रासाचे एक सामान्य कारण आहे. ते नेहमी नाक वाहण्यासारखे स्पष्ट नसते.” यामुळे वारंवार घसा खाकरावा लागतो, प्रामुख्याने सकाळी किंवा झोपून उठल्यानंतर. अनेकजण हे लक्षात घेत नाहीत. कालांतराने हा सततचा म्युकस घशात सूज निर्माण करतो.

अॅसिड रिफ्लक्स, पण छातीत जळजळ नाही

रिफ्लक्स म्हटले की छातीत जळजळ आठवते. पण ते नेहमी तसेच जाणवत नाही.
तज्ज्ञांच्या मते, “कधी कधी थोडे आम्ल घशापर्यंत येते आणि नेहमीची लक्षणे न दिसता घशात खवखव निर्माण करते.” उशिरा जेवणे, चहा-कॉफी आणि जेवल्यानंतर लगेच झोपणे यामुळे हा त्रास वाढतो. सकाळी घसा दुखणे, आवाज बसणे किंवा वारंवार घसा साफ करण्याची गरज भासते.
आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (MoHFW) देखील आहार आणि उशिरा जेवण्याच्या सवयी पचनाच्या समस्यांना कारणीभूत ठरतात असे सांगते.

रोजच्या सवयींचा परिणाम

आधुनिक जीवनशैली घशासाठी नेहमीच चांगली नसते. एसीमध्ये जास्त वेळ राहणे, सतत कॉल्सवर बोलणे आणि कमी पाणी पिणे यामुळे घसा कोरडा पडतो. तज्ज्ञ सांगतात की, “ज्यांना जास्त बोलावे लागते म्हणजे शिक्षक, प्रेझेंटर्स किंवा सतत कॉलवर असणारे, त्यांना दिवसाच्या शेवटी घसा दुखण्याचा त्रास वाढतो. त्यातच सौम्य डिहायड्रेशन असेल, तर त्रास अधिक वाढतो. अॅलर्जी देखील यामध्ये भूमिका बजावते. धूळ, प्रदूषण आणि हंगामी बदल यामुळे घशात सतत सौम्य सूज राहू शकते.

घसा खाकरत राहण्याची सवय आणि टॉन्सिल्स

सुरुवात लहान खवखवीने होते. मग घसा खाकरला जातो. मग त्रास वाढतो. तज्ज्ञांच्या मते, “वारंवार घसा खाकरणे सवय बनते. ते मदत करते असे वाटते, पण उलट घशाला अधिक त्रास होतो.” यामुळे एक चक्र तयार होते आणि खवखव कायम राहते. काही वेळा टॉन्सिल्स देखील कारणीभूत असतात. “कधी कधी टॉन्सिल्समध्ये सक्रिय संसर्ग नसतानाही घशाचा त्रास वारंवार होऊ शकतो,” ते सांगतात. लहान टॉन्सिल स्टोन्स किंवा अडकलेला कचरा घशात काहीतरी अडकल्याची भावना निर्माण करतो.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

जर घसा दुखणे दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकत असेल, वारंवार परत येत असेल किंवा गिळताना त्रास होत असेल किंवा आवाजात बदल जाणवत असेल, तर दुर्लक्ष करू नका.

तज्ज्ञ सांगतात की, “जेव्हा कारण संसर्ग नसते. सततची लक्षणे दुर्लक्षित करून स्वतःच औषधे घेत राहिल्यास योग्य निदान उशिरा होऊ शकते.” लक्षणांचा पॅटर्न पाहणे महत्त्वाचे आहे. जेवल्यानंतर त्रास होतो का? सकाळी जास्त असतो का? जास्त बोलल्यानंतर वाढतो का? हे संकेत महत्त्वाचे असतात.

घसा दुखण्याकडे योग्य दृष्टीकोन

प्रत्येक वेळी औषधांची गरज नसते. कधी कधी समजून घेण्याची गरज असते. तज्ज्ञ सांगतात, “प्रत्येक घसा दुखण्याला अँटिबायोटिक्सची गरज नसते. खरं तर अनेक वेळा नसतेच.” साधी वैद्यकीय तपासणी कारण शोधून काढते. एकदा मूळ कारण (रिफ्लक्स, कोरडेपणा किंवा अॅलर्जी) लक्षात आल्यावर वारंवार औषधांची गरज पडत नाही. घसा नाजूक असतो, पण योग्य उपचार केल्यास तो सहज बरा होतो.