हात-पायाला वारंवार सूज येतेय? दुखत नसलं तरी दुर्लक्ष करू नका; ‘या’ आजाराचं असू शकतं लक्षण

महत्त्वाचं म्हणजे लिम्फेडेमामध्ये सुरुवातीला वेदना असतीलच असं नाही. त्यामुळे ‘दुखत नाही म्हणजे गंभीर नाही’ असा गैरसमज धोकादायक ठरू शकतो.

लिम्फेडेमा म्हणजे नेमकं काय?

आपल्या शरीरात लसीका प्रणाली (Lymphatic System) नावाचं एक महत्त्वाचं नेटवर्क असतं. लसीका वाहिन्या आणि लसीका ग्रंथींच्या मदतीने शरीरातील अतिरिक्त द्रव बाहेर काढण्याचं आणि तो पुन्हा रक्ताभिसरणात पोहोचवण्याचं काम केलं जातं. हीच प्रणाली शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीलाही मदत करते.

या प्रणालीमध्ये अडथळा निर्माण झाला, वाहिन्यांना नुकसान झालं किंवा लसीका प्रणालीचा विकास व्यवस्थित झाला नाही, तर शरीरातील अतिरिक्त लिम्फ फ्लुइड ऊतींमध्ये साचू शकतो. परिणामी हात, पाय किंवा शरीराच्या इतर भागांमध्ये सूज निर्माण होते. या स्थितीला लिम्फेडेमा म्हणतात. साधारणपणे हात किंवा पायांमध्ये याची लक्षणं दिसतात. मात्र काही वेळा चेहरा, मान, पोट किंवा जननेंद्रियांच्या भागातही सूज येऊ शकते.

सुरुवातीला दिसतात ‘ही’ छोटी-छोटी लक्षणं

लिम्फेडेमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात सूज फार मोठी दिसेलच असं नाही. त्यामुळे त्याची लक्षणं सहज दुर्लक्षित होऊ शकतात.

यापैकी काही बदल जाणवत असतील तर त्याकडे लक्ष द्या…

• एका हाताचा किंवा पायाचा आकार दुसऱ्यापेक्षा थोडा वाढलेला जाणवणे
• हात किंवा पाय जड वाटणे
• पूर्वी सहज बसणारी अंगठी अचानक घट्ट होणे
• घड्याळ किंवा बांगडी त्वचेवर नेहमीपेक्षा जास्त घट्ट बसणे
• चप्पल किंवा बूट अचानक कसेतरी घट्ट वाटणे
• कपडे शरीराच्या एका भागावर अधिक घट्ट जाणवणे
• त्वचा ताणलेली किंवा जड वाटणे
• सूज वारंवार येणे किंवा हळूहळू वाढत जाणे

महत्त्वाचं म्हणजे, सुरुवातीच्या अवस्थेत वेदना नसतानाही लिम्फेडेमा असू शकतो.

सूज वाढत गेली तर काय होऊ शकतं?

लिम्फेडेमाकडे दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास प्रभावित भागातील त्वचा आणि ऊतींमध्ये बदल होऊ शकतात. सूज वाढल्यामुळे हात-पाय जड होऊ शकतात आणि चालणे, उठणे-बसणे किंवा दैनंदिन कामं करण्यास त्रास होऊ शकतो. त्वचेची काळजी न घेतल्यास संसर्ग होण्याचा धोकाही वाढू शकतो. त्यामुळे वारंवार किंवा दीर्घकाळ राहणारी सूज केवळ थकवा किंवा हवामानामुळे आहे, असं गृहीत धरू नका.

लिम्फेडेमाची कारणं कोणती?

लिम्फेडेमा दोन प्रमुख प्रकारचा असू शकतो.

प्राथमिक लिम्फेडेमा: लसीका प्रणालीच्या विकासातील काही जन्मजात किंवा अनुवंशिक समस्यांमुळे हा प्रकार होऊ शकतो. तो लहानपणीच दिसेल असं नाही; काही लोकांमध्ये त्याची लक्षणं प्रौढ वयातही दिसू शकतात.

दुय्यम लिम्फेडेमा: लसीका प्रणालीला झालेल्या नुकसानामुळे हा प्रकार होतो. काही कॅन्सरच्या उपचारांमध्ये शस्त्रक्रिया किंवा रेडिएशननंतर, तसेच काही संसर्ग किंवा इतर वैद्यकीय कारणांमुळे लसीका प्रवाहावर परिणाम होऊ शकतो.

उपचार कसा केला जातो?

लिम्फेडेमासाठी प्रत्येक रुग्णाला एकच उपचार लागू होत नाही. उपचाराची पद्धत सूजेचं कारण, ती कोणत्या भागात आहे आणि तिची तीव्रता किती आहे, यावर ठरते. अनेक रुग्णांमध्ये सुरुवातीला शस्त्रक्रियेची गरज नसते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने पुढील उपायांचा वापर केला जाऊ शकतो.

१. कंप्रेशन गारमेंट्स

विशेष प्रकारचे कंप्रेशन स्लीव्ह, स्टॉकिंग्स किंवा पट्ट्यांमुळे प्रभावित भागात द्रव साचण्याचं प्रमाण नियंत्रित करण्यात मदत होऊ शकते.

२. नियमित हालचाल आणि व्यायाम

योग्य प्रकारची शारीरिक हालचाल आणि व्यायामामुळे स्नायू सक्रिय राहतात आणि लसीका द्रवाच्या प्रवाहाला मदत होऊ शकते. मात्र कोणता व्यायाम करायचा हे डॉक्टर किंवा तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाने ठरवणं योग्य ठरतं.

३. विशेष थेरपी

काही रुग्णांना प्रशिक्षित तज्ज्ञांकडून कॉम्प्लेक्स डीकॉन्जेस्टिव्ह थेरपी (CDT) सारख्या उपचारांची मदत मिळू शकते. यात कंप्रेशन, व्यायाम, त्वचेची काळजी आणि विशेष मॅन्युअल तंत्रांचा समावेश असू शकतो.

४. त्वचेची विशेष काळजी

लिम्फेडेमामध्ये त्वचेची काळजी अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्वचेवर जखम, ओरखडा किंवा संसर्ग होऊ नये यासाठी काळजी घेणं गरजेचं असतं.

हात-पायाला सूज आली तर कधी डॉक्टरांकडे जावं?

सूज काही दिवसांत कमी होत नसेल, वारंवार होत असेल, फक्त एका हाताला किंवा पायाला होत असेल किंवा ती वाढत जात असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. विशेषतः सूजेसोबत त्वचा लाल किंवा गरम होणे, ताप येणे, अचानक तीव्र वेदना होणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणं दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घेणं आवश्यक आहे. हात-पायाची प्रत्येक सूज म्हणजे लिम्फेडेमा नाही. सूज येण्यामागे अनेक वेगवेगळी कारणं असू शकतात. त्यामुळे स्वतःहून निदान करण्याऐवजी सूज कायम राहत असेल किंवा पुन्हा पुन्हा येत असेल तर योग्य तपासणी करून घेणं महत्त्वाचं आहे.