टीबीचे बॅक्टेरिया शरीरात लपून कसे जगतात? मुंबई-कोलकात्याच्या संशोधनातून उलगडले मोठे गुपित

बॅक्टेरियाची रचना बदलून रोगप्रतिकारक शक्तीपासून बचाव (How TB bacteria change structure to escape immunity)

टीबीचा बॅक्टेरिया स्थिर नसून सतत स्वतःत बदल करत राहतो, असे संशोधनात दिसून आले. Mycobacterium tuberculosis आपल्या बाहेरील चरबीच्या थरात (fatty membrane) बदल करत राहतो. या बदलांमुळे शरीरातील रोगप्रतिकारक पेशींना या बॅक्टेरियाची ओळख पटवणे कठीण जाते.

तणावपूर्ण परिस्थितीतही हे बॅक्टेरिया जिवंत राहू शकतात आणि शरीरातील पेशींमध्ये शिरण्याचे मार्ग शोधतात. त्यामुळे संसर्ग झाल्यानंतरही बॅक्टेरिया पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत. या वैशिष्ट्यामुळे मल्टी-ड्रग-रेजिस्टंट (MDR) म्हणजे अनेक औषधांना प्रतिरोधक टीबी वाढण्याची शक्यता वाढते, असे संशोधकांनी नमूद केले आहे.

प्रोटीनसोबतच ‘फॅट’ ओळखणेही ठरू शकते महत्त्वाचे (Fat-based detection beyond proteins)

या संशोधनाचे नेतृत्व करणाऱ्या डॉ. शोभना कपूर यांनी सांगितले की, भारतात टीबीचा भार जास्त असण्याचे एक कारण म्हणजे अनेक रुग्ण उपचार पूर्ण करत नाहीत. त्यामुळे अँटीमायक्रोबियल रेझिस्टन्स (AMR) वाढतो आणि आजार पुन्हा उद्भवू शकतो.

सध्या टीबी ओळखताना मुख्यत्वे प्रोटीनवर आधारित तपासणी केली जाते. मात्र या नव्या संशोधनानुसार बॅक्टेरियामधील फॅट घटकांचाही अभ्यास केला तर कठीण किंवा लपलेल्या संसर्गांची ओळख अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. त्यामुळे भविष्यात निदान प्रक्रिया अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता आहे.

निष्क्रिय अवस्थेत दीर्घकाळ जिवंत राहतात बॅक्टेरिया (Dormant state and long-term survival)

संशोधनात असेही आढळले की टीबीचे बॅक्टेरिया काही काळ ‘डॉर्मंट’ म्हणजे निष्क्रिय अवस्थेत जातात. या अवस्थेत शरीरात कोणतीही ठळक लक्षणे दिसत नाहीत. तसेच अनेक औषधे फक्त सक्रिय बॅक्टेरियावर परिणाम करतात, त्यामुळे निष्क्रिय अवस्थेतील बॅक्टेरिया जिवंत राहतात.

रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत झाल्यास — उदाहरणार्थ HIV संसर्ग किंवा इतर गंभीर आजारांमुळे — हे निष्क्रिय बॅक्टेरिया पुन्हा सक्रिय होऊ शकतात आणि टीबीचा संसर्ग पुन्हा वाढू शकतो. त्यामुळे टीबी नियंत्रण करणे अवघड ठरते.

नवीन तंत्रज्ञानामुळे तपासणी होऊ शकते स्वस्त आणि जलद (Low-cost and rapid detection technology)

या अभ्यासात ‘लिक्विड क्रिस्टल’ तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या पद्धतीत कोणत्याही रासायनिक रंग (dye) किंवा मार्करचा वापर न करता रंगातील बदलांद्वारे बॅक्टेरियामधील बदल ओळखता येतात.

डॉ. कपूर यांच्या मते, भविष्यात या तंत्रज्ञानामुळे टीबीची तपासणी कमी खर्चात आणि मोठ्या प्रमाणावर करता येऊ शकते. सध्या वापरात असलेले स्पुटम टेस्ट, कल्चर टेस्ट आणि इम्यूनोलॉजिकल तपासण्या काही वेळा महाग आणि वेळखाऊ असतात. त्यामुळे सुलभ आणि किफायतशीर पर्याय विकसित होणे महत्त्वाचे ठरते.

कोलकात्यातील संशोधनातून बॅक्टेरियाच्या नियंत्रण यंत्रणेचा उलगडा (Understanding bacterial self-regulation mechanisms)

कोलकात्यातील संशोधकांनी केलेल्या दुसऱ्या अभ्यासात टीबीचे बॅक्टेरिया स्वतःची वाढ आणि संसर्ग क्षमता कशी नियंत्रित करतात, याचा अभ्यास करण्यात आला. या संशोधनात एका विशिष्ट सिग्नलिंग मॉलिक्यूलची ओळख पटली आहे.

हे मॉलिक्यूल बॅक्टेरियाची वाढ, जिवंत राहण्याची क्षमता आणि संसर्ग पसरवण्याच्या प्रक्रियेला नियंत्रित करत असल्याचे दिसून आले. संशोधकांनी अशा काही संयुगांचाही शोध लावला आहे, जे या नियंत्रण प्रणालीत अडथळा निर्माण करू शकतात. यामुळे भविष्यात टीबीच्या उपचारांसाठी नवीन औषधांच्या शक्यता वाढू शकतात.

नव्या शोधामुळे उपचार पद्धतींमध्ये होऊ शकतात मोठे बदल (Future impact on TB treatment strategies)

वैज्ञानिकांच्या मते, या संशोधनामुळे ‘अँटी-व्हायरुलेंस’ आणि ‘अँटीमायक्रोबियल’ उपचार पद्धती विकसित करण्यासाठी नवीन लक्ष्य (targets) मिळू शकतात. त्यामुळे उपचार कालावधी कमी करण्यास आणि औषध-प्रतिरोधक टीबीवर नियंत्रण मिळवण्यास मदत होऊ शकते.

टीबीसारख्या गंभीर संसर्गजन्य आजारावर प्रभावी नियंत्रण मिळवण्यासाठी निदान तंत्रज्ञान सुधारण्यासोबतच नवीन औषधे आणि उपचार पद्धती विकसित करणे आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

टीप – वरील लेख प्राप्त माहितीवर आधारित आहे.