३० शी ओलांडली की ‘हा’ धोका वाढतो! सर्व्हायकल कॅन्सरची ५ सुरुवातीची लक्षणे आणि एक चाचणी जी वाचवेल जीव

आकाश हेल्थकेअरचे डायरेक्टर आणि सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. अरुण कुमार गिरी यांनी जनसत्ताशी बोलताना सर्व्हायकल कॅन्सर, त्याची लक्षणे, तपासण्या आणि प्रतिबंधाबाबत महत्त्वाची माहिती दिली.

३० वर्षांनंतर धोका का वाढतो? (Risk After 30)

सर्व्हायकल कॅन्सरचा प्रमुख कारणीभूत घटक हाय-रिस्क HPV संसर्ग आहे. अनेक महिलांमध्ये HPV संसर्ग झाल्यानंतर शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती हा संसर्ग स्वतः नियंत्रित करते. मात्र काही महिलांमध्ये हा संसर्ग दीर्घकाळ टिकून राहू शकतो.

दीर्घकाळ राहिलेल्या HPV संसर्गामुळे गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींमध्ये हळूहळू बदल होऊ शकतात. या बदलांना कर्करोगात रूपांतरित होण्यासाठी अनेक वर्षे लागू शकतात. त्यामुळे सर्व्हायकल कॅन्सरचे प्रमाण तुलनेने अधिक वयात, विशेषतः ३० वर्षांनंतर आणि ४० ते ५० वर्षांच्या दरम्यान अधिक दिसून येऊ शकते.

याचा अर्थ ३० वर्षांपूर्वी सर्व्हायकल कॅन्सर होऊ शकत नाही, असा नाही. मात्र वय वाढत असताना नियमित स्क्रीनिंगकडे दुर्लक्ष न करणे महत्त्वाचे आहे.

सर्व्हायकल कॅन्सर नेमका कसा विकसित होतो? (Disease Progression)

HPV संसर्गानंतर गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींमध्ये असामान्य बदल होऊ शकतात. या बदलांना Cervical Intraepithelial Neoplasia म्हणजेच CIN असे म्हटले जाते.

CIN चे प्रामुख्याने तीन ग्रेडमध्ये वर्गीकरण केले जाते—

CIN 1 – सौम्य स्वरूपातील पेशींमधील बदल
CIN 2 – मध्यम स्वरूपातील बदल
CIN 3 – गंभीर किंवा उच्च-ग्रेड पेशीबदल

सर्वच CIN बदल कर्करोगात रूपांतरित होतील असे नाही. मात्र उच्च-ग्रेड बदल वेळेवर आढळल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने उपचार करून कर्करोगाचा विकास रोखता येऊ शकतो. यासाठी नियमित स्क्रीनिंग अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

सर्व्हायकल कॅन्सरच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात काही महिलांमध्ये कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. त्यामुळे केवळ लक्षणांवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. स्क्रीनिंगमुळे लक्षणे दिसण्यापूर्वीही पेशींमधील बदल शोधता येतात.

सुरुवातीला कोणती लक्षणे दिसतात? (Early Symptoms)

मात्र खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे वारंवार किंवा असामान्य पद्धतीने दिसत असतील तर स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे—

दोन मासिक पाळींमधील काळात रक्तस्राव होणे
लैंगिक संबंधांनंतर रक्तस्राव होणे
नेहमीपेक्षा जास्त किंवा असामान्य योनीमार्गातून रक्तस्राव
असामान्य स्वरूपाचा योनीमार्गातून स्त्राव
वारंवार होणारा किंवा दुर्गंधीयुक्त योनीमार्गातील स्त्राव
ओटीपोटाच्या खालच्या भागात किंवा पेल्विक भागात वेदना

ही लक्षणे दिसली म्हणजे सर्व्हायकल कॅन्सर आहेच, असे नाही. संसर्ग किंवा इतर स्त्रीरोगांमुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र कारण निश्चित करण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

दुर्गंधीयुक्त डिस्चार्जकडे दुर्लक्ष नको (Abnormal Vaginal Discharge)

योनीमार्गातून सतत दुर्गंधीयुक्त किंवा असामान्य स्त्राव होणे हे गर्भाशयाच्या मुखाशी संबंधित समस्येचे लक्षण असू शकते. मात्र यामागे अनेक कारणे असू शकतात आणि प्रत्येक वेळी त्याचा संबंध कर्करोगाशी असेलच असे नाही.

त्यामुळे स्त्रावाचा रंग, प्रमाण किंवा वास यामध्ये सतत बदल जाणवत असल्यास स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेणे योग्य ठरते.

आजार वाढल्यानंतर कोणती लक्षणे दिसू शकतात? (Advanced Symptoms)

सर्व्हायकल कॅन्सर वाढल्यास पेल्विक भागात किंवा ओटीपोटाच्या खालच्या भागात वेदना होऊ शकतात. आजार शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरल्यास हाडांमध्ये वेदना यांसारखी लक्षणेही दिसू शकतात.

अत्यंत प्रगत अवस्थेत काही गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते. त्यापैकी फिस्टुला ही एक गुंतागुंत असून योनी आणि आतड्यांमध्ये असामान्य मार्ग तयार होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत मल किंवा वायू योनीमार्गातून बाहेर पडण्याची शक्यता असते.

अशी लक्षणे गंभीर मानली जातात आणि तातडीने वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.

पॅप स्मीअर टेस्ट कशी केली जाते? (Pap Smear Test)

सर्व्हायकल कॅन्सरच्या स्क्रीनिंगसाठी पॅप स्मीअर (Pap Smear) ही महत्त्वाची तपासणी आहे. या तपासणीत गर्भाशयाच्या मुखातून पेशींचा नमुना घेतला जातो आणि प्रयोगशाळेत त्याची तपासणी केली जाते.

या तपासणीचा उद्देश थेट कर्करोगाचे अंतिम निदान करणे नसून गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींमध्ये असामान्य बदल आहेत का, हे शोधणे हा आहे.

पॅप स्मीअरमध्ये काही असामान्यता आढळल्यास डॉक्टर पुढील तपासण्या सुचवू शकतात.

HPV टेस्टही महत्त्वाची (HPV Test)

सर्व्हायकल कॅन्सरचा प्रमुख कारणीभूत घटक HPV असल्याने काही स्क्रीनिंग पद्धतींमध्ये HPV टेस्ट केली जाते. या तपासणीत हाय-रिस्क HPV संसर्ग आहे का, हे शोधले जाते.

कोणती स्क्रीनिंग टेस्ट करायची आणि ती किती अंतराने करायची, हे महिलेचे वय, पूर्वीच्या तपासणीचे निष्कर्ष आणि स्थानिक वैद्यकीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ठरवले जाऊ शकते. त्यामुळे डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

पॅप स्मीअर असामान्य आल्यास पुढे काय? (Follow-up Tests)

पॅप स्मीअर किंवा इतर स्क्रीनिंगमध्ये असामान्य निष्कर्ष आल्यास घाबरण्याचे कारण नाही. प्रत्येक असामान्य रिपोर्ट म्हणजे कर्करोग असे नसते.

डॉक्टर परिस्थितीनुसार पुन्हा स्क्रीनिंग, HPV तपासणी, कोल्पोस्कोपी (Colposcopy) किंवा इतर तपासण्या सुचवू शकतात. गरज भासल्यास गर्भाशयाच्या मुखातील ऊतींचा छोटा नमुना घेऊन बायोप्सी (Biopsy) केली जाते.

बायोप्सीच्या मदतीने पेशींमध्ये कर्करोगजन्य बदल आहेत का, याची अधिक निश्चित माहिती मिळू शकते.

HPV आणि सर्व्हायकल कॅन्सरचा संबंध काय? (HPV Connection)

ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस म्हणजेच HPV हा लैंगिक संपर्कातून पसरणारा विषाणू आहे. HPV चे अनेक प्रकार आहेत. त्यापैकी काही हाय-रिस्क प्रकार सर्व्हायकल कॅन्सरशी संबंधित आहेत.

मात्र HPV संसर्ग झाला म्हणजे कर्करोग होणारच असे नाही. अनेकदा शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती संसर्गावर नियंत्रण मिळवते. काही महिलांमध्ये मात्र हाय-रिस्क HPV संसर्ग दीर्घकाळ टिकून राहू शकतो आणि त्यातून गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींमध्ये असामान्य बदल निर्माण होऊ शकतात.

हे बदल कर्करोगात रूपांतरित होण्यास अनेक वर्षे लागू शकतात. काही प्रकरणांमध्ये हा कालावधी १० ते २० वर्षांपर्यंत असू शकतो. त्यामुळे नियमित स्क्रीनिंगला विशेष महत्त्व आहे.

HPV लस कधी घ्यावी? (HPV Vaccination)

सर्व्हायकल कॅन्सरपासून बचावासाठी HPV लसीकरण महत्त्वाचे आहे. ही लस प्रत्यक्षात HPV विषाणूविरोधात संरक्षण देणारी लस आहे. सर्व्हायकल कॅन्सर निर्माण करू शकणाऱ्या काही HPV प्रकारांपासून संरक्षण मिळवणे हा तिचा उद्देश आहे.

लैंगिक संपर्क सुरू होण्यापूर्वी लसीकरण केल्यास त्याचा सर्वाधिक फायदा होतो. डॉ. अरुण कुमार गिरी यांनी ९ ते १३/१४ वर्षांच्या मुलींसाठी HPV लसीकरण विशेष प्रभावी असल्याचे सांगितले आहे.

मोठ्या वयातही काही परिस्थितींमध्ये HPV लस घेता येऊ शकते. मात्र लसीकरणाचे योग्य वय, डोस आणि वेळापत्रक याबाबत सध्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

HPV लस कॅन्सरवर उपचार करते का? (Prevention, Not Treatment)

HPV लस ही प्रतिबंधात्मक लस आहे, उपचारात्मक नाही. म्हणजेच आधीपासून झालेला HPV संसर्ग किंवा सर्व्हायकल कॅन्सर बरा करण्यासाठी ही लस वापरली जात नाही.

म्हणून HPV लसीकरण झाले असले तरी नियमित स्क्रीनिंगचे महत्त्व कमी होत नाही. लसीकरण आणि योग्य वेळी केलेली स्क्रीनिंग या दोन्ही गोष्टी सर्व्हायकल कॅन्सरच्या प्रतिबंधासाठी महत्त्वाच्या आहेत.

सुरुवातीच्या टप्प्यात उपचार शक्य (Early Treatment)

सर्व्हायकल कॅन्सर हा वेळेवर निदान झाल्यास उपचार करता येणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक आहे. विशेषतः सुरुवातीच्या अवस्थेत आजाराचे निदान झाल्यास उपचार प्रभावी होण्याची शक्यता अधिक असते.

डॉ. गिरी यांच्या मते, स्टेज १ आणि स्टेज २ मधील काही रुग्णांमध्ये सर्जरी हा उपचाराचा पर्याय असू शकतो. आजार अधिक प्रगत अवस्थेत असला तरी उपचार उपलब्ध आहेत आणि त्यातून रुग्णांना फायदा होऊ शकतो.

म्हणूनच असामान्य रक्तस्राव, सतत असामान्य डिस्चार्ज किंवा पेल्विक वेदना यांसारखी लक्षणे दिसल्यास ती दुर्लक्षित न करता डॉक्टरांकडे जाणे महत्त्वाचे आहे.

महिलांनी काय काळजी घ्यावी? (Prevention Tips)

सर्व्हायकल कॅन्सरचा धोका कमी करण्यासाठी महिलांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे—

डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित सर्व्हायकल कॅन्सर स्क्रीनिंग करून घ्या.
HPV लसीकरणाबाबत डॉक्टरांशी चर्चा करा.
पाळीच्या काळाव्यतिरिक्त होणारा असामान्य रक्तस्राव दुर्लक्षित करू नका.
लैंगिक संबंधांनंतर रक्तस्राव होत असल्यास तपासणी करून घ्या.
सतत किंवा दुर्गंधीयुक्त योनीमार्गातील स्त्राव असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
पेल्विक किंवा ओटीपोटाच्या खालच्या भागात सतत वेदना असल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घ्या.
स्क्रीनिंग रिपोर्टमध्ये असामान्यता आल्यास पुढील तपासणी आणि फॉलो-अप टाळू नका.

महत्त्वाचे: सर्व्हायकल कॅन्सरची सुरुवातीची अवस्था अनेकदा लक्षणविरहित असू शकते. त्यामुळे केवळ लक्षणे दिसण्याची वाट पाहण्याऐवजी वय आणि वैयक्तिक जोखमीनुसार योग्य स्क्रीनिंग करून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

डिस्क्लेमर: हा लेख सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. यातील माहिती डॉक्टरांच्या तपासणी, निदान किंवा उपचाराचा पर्याय नाही. सर्व्हायकल कॅन्सरची लक्षणे, स्क्रीनिंग, HPV टेस्ट किंवा HPV लसीकरणाबाबत कोणतीही चिंता असल्यास पात्र स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा ऑन्कोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या.