Thyroid Health: थायरॉईड हा शरीरातील हार्मोन्सच्या संतुलनाशी संबंधित विकार आहे. थायरॉईडची समस्या केवळ खराब जीवनशैली किंवा चुकीच्या आहारामुळेच होते असे नाही. आयोडीनची कमतरता, ऑटोइम्यून आजार, आनुवंशिकता, काही औषधे आणि शरीरातील हार्मोनल बदल यांसह विविध कारणांमुळे थायरॉईडशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात. पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये थायरॉईडचे विकार अधिक प्रमाणात आढळतात. थायरॉईड ग्रंथी शरीरातील चयापचय, ऊर्जा, हृदयाचे ठोके, शरीराचे तापमान आणि इतर अनेक शारीरिक प्रक्रियांवर परिणाम करणारे हार्मोन्स तयार करते. जेव्हा थायरॉईड ग्रंथी पुरेशा प्रमाणात हार्मोन्स तयार करत नाही, तेव्हा हायपोथायरॉईडिझमची समस्या निर्माण होऊ शकते. याउलट, थायरॉईड हार्मोन्सचे प्रमाण जास्त झाल्यास हायपरथायरॉईडिझम होऊ शकतो.
विशेषतः हायपोथायरॉईडिझमच्या बाबतीत महिलांमध्ये सतत थकवा जाणवणे, झोप येणे, वजन वाढणे, केस गळणे, त्वचा कोरडी होणे, थंडी अधिक जाणवणे, बद्धकोष्ठता, मासिक पाळीमध्ये अनियमितता आणि मनःस्थितीत बदल यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, ही सर्व लक्षणे केवळ थायरॉईडमुळेच होतात असे नाही, त्यामुळे अशी लक्षणे वारंवार जाणवत असल्यास योग्य तपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. थायरॉईडच्या समस्येमध्ये काही महिलांना वजन वाढणे किंवा वजन कमी करण्यात अडचण येऊ शकते. शरीरातील चयापचयाचा वेग कमी झाल्यामुळे हायपोथायरॉईडिझममध्ये वजन वाढण्याची शक्यता असते, त्यामुळे अनेकदा आहार आणि व्यायाम करूनही वजन कमी होत नसल्याची तक्रार केली जाते. अशा वेळी केवळ वजन कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी थायरॉईडचे योग्य निदान आणि उपचार घेणे गरजेचे आहे.
शरीरातील आयोडीनची भूमिका महत्त्वाची
थायरॉईड हार्मोन्स तयार करण्यासाठी शरीराला आयोडीनची आवश्यकता असते. आहारातून पुरेसे आयोडीन मिळाले नाही तर काही परिस्थितींमध्ये थायरॉईडशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात. मात्र, प्रत्येक थायरॉईड रुग्णाला आयोडीनची कमतरता असतेच असे नाही. उलट गरजेपेक्षा जास्त आयोडीनचे सेवन केल्यानेही काही लोकांमध्ये थायरॉईडच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे थायरॉईडचा त्रास असल्यास स्वतःहून आयोडीनच्या गोळ्या, सप्लिमेंट्स किंवा कोणतेही औषध सुरू करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. थायरॉईड नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषधांसोबत संतुलित आहार आणि योग्य जीवनशैली महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
जर तुम्हाला थायरॉईडचा त्रास असेल आणि औषधे घेतल्यानंतरही तपासणीतील पातळी नियंत्रणात येत नसेल तर औषधांचा डोस स्वतःहून बदलू नका. डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आणि आवश्यक असल्यास औषधांचा डोस किंवा उपचारपद्धतीमध्ये बदल करणे अधिक योग्य ठरते. आहारातील बदल हे औषधांचा पर्याय नाहीत. थायरॉईडचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी आहारात काही पोषक पदार्थांचा समावेश करता येतो. मात्र, कोणताही एक पदार्थ थायरॉईड ‘बरा’ करू शकत नाही. चला तर मग जाणून घेऊया, आहारात कोणत्या पदार्थांचा समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते.
तुमच्या आहारात या धान्यांचा समावेश करा
थायरॉईडच्या समस्येमध्ये संतुलित आणि पोषक आहार घेणे महत्त्वाचे आहे. तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, नाचणी, ओट्स, क्विनोआ यांसारखी धान्ये किंवा संपूर्ण धान्ये आहाराचा भाग बनवता येतात. मात्र, थायरॉईडच्या प्रत्येक रुग्णाने ग्लूटेन पूर्णपणे बंद करणे आवश्यक आहे असे नाही. विशेषतः ज्यांना सीलिअक आजार किंवा ग्लूटेनशी संबंधित वैद्यकीय समस्या आहे, त्यांच्यासाठी ग्लूटेनमुक्त आहार आवश्यक असू शकतो. मात्र, केवळ थायरॉईड आहे म्हणून ग्लूटेन पूर्णपणे बंद करण्याचा सल्ला सर्वांसाठी लागू होत नाही. चिया सीड्स आणि जवस यांसारख्या बियांमध्ये फायबर आणि काही महत्त्वाचे पोषक घटक असतात. त्यांचा योग्य प्रमाणात आहारात समावेश केल्यास एकूण आरोग्यासाठी फायदा होऊ शकतो. मात्र, ते थायरॉईडवर थेट उपचार करतात असा दावा करता येत नाही.
मशरूमचे सेवन करा
मशरूममध्ये विविध जीवनसत्त्वे आणि खनिजे आढळतात. विशेषतः काही प्रकारच्या मशरूममध्ये व्हिटॅमिन डी, बी-समूहातील जीवनसत्त्वे आणि इतर पोषक घटक मिळू शकतात, त्यामुळे संतुलित आहाराचा भाग म्हणून मशरूमचे सेवन करता येते. थायरॉईडच्या समस्येमध्ये योग्य पोषण मिळणे महत्त्वाचे असल्याने मशरूमसारख्या पौष्टिक पदार्थांचा आहारात समावेश फायदेशीर ठरू शकतो. मात्र, केवळ मशरूम खाल्ल्याने थायरॉईड नियंत्रणात येतो किंवा वजन झपाट्याने कमी होते असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. थायरॉईडमुळे वजन वाढत असल्यास त्यासाठी थायरॉईडचे योग्य उपचार, संतुलित आहार आणि नियमित शारीरिक हालचाल या तिन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
हळदीचे सेवन करा
हळद हा भारतीय आहारातील महत्त्वाचा मसाला असून त्यामध्ये कर्क्युमिनसारखे जैवसक्रिय घटक आढळतात. हळदीचा आहारातील योग्य प्रमाणातील वापर एकूण आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरू शकतो. हळदीचे दूध किंवा आहारात हळदीचा वापर करणे सामान्यतः अनेक लोकांच्या आहाराचा भाग असते. मात्र, हळद खाल्ल्याने थायरॉईडची समस्या नियंत्रणात येते किंवा थायरॉईडचे औषध बंद करता येते, असा कोणताही निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे डॉक्टरांनी दिलेली थायरॉईडची औषधे सुरू असतील तर ती स्वतःहून बंद न करता डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच घ्यावीत. आहारातील हळद ही उपचारांची जागा घेऊ शकत नाही.
भोपळ्याच्या बियांचे सेवन करा
भोपळ्याच्या बियांमध्ये झिंक, मॅग्नेशियम, प्रथिने, फायबर आणि विविध पोषक घटक आढळतात. झिंक हे शरीरासाठी आवश्यक खनिज असून अनेक जैविक प्रक्रियांमध्ये त्याची भूमिका असते. थायरॉईड हार्मोन्सच्या निर्मिती आणि कार्यामध्ये अनेक पोषक घटकांची भूमिका असते, त्यामुळे भोपळ्याच्या बियांसारख्या पोषक पदार्थांचा संतुलित आहारात समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते. भोपळ्याच्या बिया स्नॅक्स म्हणून किंवा सॅलेड, पोहे, ओट्स, दही किंवा इतर पदार्थांमध्ये घालून खाता येतात. मात्र, त्यांचे अतिप्रमाणात सेवन करण्याची गरज नाही. संतुलित आहारामध्ये योग्य प्रमाणात त्यांचा समावेश करणे पुरेसे आहे.
मांस, मासे आणि अंडी खा
थायरॉईडच्या समस्येमध्ये प्रथिने आणि विविध जीवनसत्त्वे व खनिजे मिळणे महत्त्वाचे आहे; त्यामुळे मांस, मासे आणि अंडी यांसारख्या प्रथिनयुक्त पदार्थांचा आहारात समावेश करता येतो. माशांमध्ये प्रथिने, ओमेगा-३ फॅटी अॅसिड्स आणि इतर पोषक घटक मिळतात. काही समुद्री खाद्यपदार्थांमध्ये आयोडीनचे प्रमाणही चांगले असते. अंड्यांमधून प्रथिने आणि इतर महत्त्वाचे पोषक घटक मिळतात. मांसामध्येही प्रथिने, लोह, झिंक आणि व्हिटॅमिन बी१२ यांसारखे पोषक घटक मिळू शकतात. मात्र, थायरॉईड रुग्णांनी ‘सर्व प्रकारचे मांस’ मोठ्या प्रमाणात खावे असे नाही. प्रक्रिया केलेले मांस आणि जास्त तेलकट पदार्थ मर्यादित ठेवणे चांगले. आहाराची निवड व्यक्तीचे वय, वजन, इतर आजार आणि डॉक्टरांचा सल्ला यानुसार करणे अधिक योग्य ठरते.
थायरॉईड रुग्णांनी औषधांसोबत या गोष्टी लक्षात ठेवा
थायरॉईडची समस्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठी केवळ घरगुती उपायांवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमितपणे आणि योग्य पद्धतीने घेणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः हायपोथायरॉईडिझममध्ये लेव्होथायरॉक्सिनसारखी औषधे दिली जाऊ शकतात. औषधाचा डोस डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वाढवणे किंवा कमी करणे टाळावे. थायरॉईडच्या औषधांसोबत काही पदार्थ किंवा सप्लिमेंट्स घेतल्यास औषधाच्या शोषणावर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे औषध कधी आणि कशा पद्धतीने घ्यायचे, याबाबत डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टने दिलेल्या सूचनांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे. यासोबतच नियमित शारीरिक हालचाल, पुरेशी झोप, संतुलित आहार आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेनुसार रक्त तपासण्या करून घेणे आवश्यक आहे.
