रोज टॉयलेट पेपर, टिश्यू पेपरचा वापर करता? मग थांबा, ‘या’ केमिकल्समुळे भयंकर आजारांना द्यावे लागेल तोंड

काही पेपर उत्पादनांमध्ये पांढरेपणा, मऊपणा, टिकाऊपणा किंवा सुगंधासाठी विविध रसायने वापरली जाऊ शकतात. विशेष म्हणजे, संयुक्त राष्ट्रांच्या पर्यावरण कार्यक्रमाच्या (UNEP) माहितीनुसार, काही वैयक्तिक स्वच्छता उत्पादनांमध्ये, ज्यात टॉयलेट पेपरचाही समावेश आहे, PFAS आढळल्याचे अहवाल आहेत. PFAS ही दीर्घकाळ वातावरणात टिकून राहणारी रसायनांची मोठी श्रेणी आहे. याचा अर्थ प्रत्येक टॉयलेट पेपर धोकादायक आहे असं नाही. मात्र, उत्पादन निवडताना लेबल आणि त्यातील घटकांकडे लक्ष देणे नक्कीच शहाणपणाचे ठरू शकते.

टॉयलेट पेपरमध्ये कोणती रसायने असू शकतात?

PFAS म्हणजे काय?

PFAS म्हणजे Per-and Polyfluoroalkyl Substances. ही मानवनिर्मित रसायनांची मोठी श्रेणी आहे. पाणी, तेल किंवा डाग प्रतिरोधक गुणधर्मांसाठी विविध उत्पादनांमध्ये या रसायनांचा वापर केला जातो. UNEP च्या माहितीनुसार, काही वैयक्तिक स्वच्छता उत्पादनांमध्ये, त्यात टॉयलेट पेपरचाही समावेश आहे, PFAS आढळले आहेत. ही रसायने पर्यावरणात अत्यंत हळूहळू विघटित होतात, त्यामुळे त्यांना सामान्यतः ‘Forever Chemicals’ असे म्हटले जाते. PFAS च्या मानवी आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांबाबत मोठ्या प्रमाणावर संशोधन सुरू आहे. काही अभ्यासांमध्ये PFAS चा संबंध रोगप्रतिकारक यंत्रणा, हार्मोन्स आणि इतर आरोग्यविषयक परिणामांशी तपासला गेला आहे. त्यामुळे अनावश्यक संपर्क कमी करण्याकडे तज्ज्ञांचा कल आहे.

फॉर्मल्डिहाइड

काही वेट वाइप्स आणि इतर वैयक्तिक वापराच्या उत्पादनांमध्ये संरक्षक किंवा उत्पादनाच्या गुणधर्मांसाठी विशिष्ट रसायनांचा वापर होऊ शकतो. फॉर्मल्डिहाइडच्या संपर्कामुळे काही व्यक्तींमध्ये त्वचेची जळजळ, चुरचुर किंवा अॅलर्जिक प्रतिक्रिया होऊ शकते. संवेदनशील त्वचा असलेल्या व्यक्तींनी सुगंध आणि अनावश्यक रसायने असलेली उत्पादने टाळणे फायदेशीर ठरू शकते.

क्लोरीन आणि ब्लीचिंग प्रक्रिया

कागद अधिक पांढरा करण्यासाठी पेपर उद्योगात विविध ब्लीचिंग प्रक्रिया वापरल्या जातात. मात्र, प्रत्येक पांढऱ्या टॉयलेट पेपरमध्ये क्लोरीन किंवा धोकादायक प्रमाणात डायऑक्सिन असतात असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. म्हणूनच उत्पादनाच्या पॅकवर chlorine-free, TCF (Totally Chlorine Free) किंवा तत्सम माहिती दिली आहे का, हे पाहणे अधिक योग्य ठरते.

सुगंध आणि रंग

‘फ्रेश फ्रॅग्रन्स’ किंवा आकर्षक रंग असलेले टिश्यू वापरायला चांगले वाटू शकतात. मात्र, सुगंधी पदार्थ आणि काही रंगद्रव्ये संवेदनशील त्वचेच्या व्यक्तींमध्ये चुरचुर, खाज किंवा पुरळ निर्माण करू शकतात. वारंवार त्वचेच्या संपर्कात येणाऱ्या उत्पादनांसाठी fragrance-free पर्याय निवडणे अधिक सोयीचे ठरू शकते.

त्वचेवर काय परिणाम होऊ शकतो?

टॉयलेट पेपरमुळे प्रत्येकाला त्वचेची समस्या होते असे नाही. मात्र, संवेदनशील त्वचा, एक्झिमा किंवा आधीपासून त्वचेची अॅलर्जी असलेल्या व्यक्तींमध्ये काही सुगंधी पदार्थ किंवा इतर घटकांमुळे त्रास होण्याची शक्यता असते. खाज, लालसरपणा, जळजळ किंवा रॅश वारंवार जाणवत असल्यास वापरत असलेल्या टिश्यू किंवा वेट वाइप्सकडेही लक्ष द्या.

टॉयलेट पेपरमुळे UTI होतो का?

इथे एक महत्त्वाचा गैरसमज टाळणे गरजेचे आहे. टॉयलेट पेपर स्वतःच UTI करतो, असे ठामपणे म्हणता येत नाही. मात्र, टॉयलेट केल्यानंतर स्वच्छता कशी केली जाते याचा संसर्गाच्या जोखमीशी संबंध असू शकतो.

२०२४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात महिलांमध्ये पुढून मागे स्वच्छ करण्याच्या पद्धतीच्या तुलनेत काही विशिष्ट पुसण्याच्या पद्धती आणि UTI च्या इतिहासामधील संबंध तपासण्यात आला. मात्र हा अभ्यास निरीक्षणात्मक स्वरूपाचा होता आणि त्यातून टॉयलेट पेपरमधील रसायनांमुळे UTI होतो असा निष्कर्ष निघत नाही. म्हणून स्वच्छता करताना पुढून मागे पुसणे, विशेषतः महिलांनी, हा महत्त्वाचा सवयीचा भाग आहे.

मग कोणता टॉयलेट पेपर निवडावा?

टॉयलेट पेपर खरेदी करताना फक्त ‘सॉफ्ट’ किंवा ‘सुगंधी’ आहे का हे पाहण्याऐवजी काही गोष्टी तपासा.

• Fragrance-free पर्यायांना प्राधान्य द्या.
• अनावश्यक रंगद्रव्ये असलेले टिश्यू टाळा.
• शक्य असल्यास chlorine-free/TCF पर्याय तपासा.
• संवेदनशील त्वचा असल्यास साधा, मऊ आणि कमी घटक असलेला पेपर निवडा.
• उत्पादनाच्या पॅकवरील घटक आणि प्रमाणपत्रांची माहिती वाचा.
• पर्यावरणाचा विचार करत असल्यास जबाबदारीने मिळवलेल्या कागदापासून तयार केलेली उत्पादने किंवा योग्य प्रमाणपत्र असलेले पर्याय पाहा.
• वेट वाइप्स वापरत असल्यास त्यातील सुगंध, संरक्षक आणि सिंथेटिक फायबरची माहिती तपासा.

बांबूचा टॉयलेट पेपर खरंच चांगला पर्याय आहे?

बांबू हा वेगाने वाढणारा नैसर्गिक स्रोत असल्याने त्यापासून तयार केलेल्या पेपर उत्पादनांना पर्यावरणपूरक पर्याय म्हणून पाहिले जाते. मात्र ‘बांबू म्हणजे नेहमीच केमिकल-फ्री’ असे समजणे चुकीचे आहे. बांबूपासून तयार केलेल्या उत्पादनातही उत्पादन प्रक्रियेनुसार विविध रसायने किंवा ब्लीचिंग एजंट वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे केवळ ‘Bamboo’ लिहिले आहे म्हणून उत्पादन आपोआप अधिक सुरक्षित आहे असे मानू नका.

टॉयलेट पेपर पाहताच घाबरण्याची गरज नाही. प्रत्येक टॉयलेट पेपरमध्ये हानिकारक रसायने असतात किंवा त्याच्या वापरामुळे कॅन्सर होतो, असा दावा सध्याच्या उपलब्ध पुराव्यांवरून करता येत नाही. मात्र PFAS सारखी दीर्घकाळ टिकणारी रसायने विविध ग्राहक उत्पादनांमध्ये आढळत असल्याने अनावश्यक रसायनांचा संपर्क कमी करणे ही चांगली सवय ठरू शकते.

त्यामुळे पुढच्या वेळी टॉयलेट पेपर किंवा फेस टिश्यू खरेदी करताना फक्त स्वस्त, पांढरा किंवा सुगंधी आहे का हे पाहू नका. ‘Fragrance-free’, घटकांची माहिती, प्रमाणपत्रे आणि उत्पादनाची गुणवत्ता यांचाही विचार करा. त्वचेवर वारंवार खाज, जळजळ किंवा रॅश होत असल्यास उत्पादन बदलून पाहण्यासोबतच डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.