Triphala Benefits for Digestion, Heart & Immunity : आयुर्वेदाच्या खजिन्यात अनेक अशा औषधी वनस्पती आहेत ज्या शतकानुशतके भारतीय घरात वापरल्या जात आहेत. आयुर्वेदिक औषधींपैकी त्रिफळा हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्रभावी मिश्रण मानले जाते. आवळा, बेहडा आणि हिरडा या तीन शक्तिशाली फळांच्या संयोगातून तयार होणारा त्रिफळा हा केवळ घरगुती उपाय नसून आयुर्वेदातील एक प्रभावी ‘सुपरफॉर्म्युला’ मानला जातो.
बहुतेक लोक त्रिफळाचा वापर केवळ पोट साफ करण्यासाठी किंवा बद्धकोष्ठतेवर उपाय म्हणून करतात. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, योग्य पद्धतीने आणि योग्य वेळी सेवन केल्यास त्रिफळा हृदयाचे आरोग्य सुधारण्यास आणि शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यास मदत करू शकतो.
एम्सचे (AIIMS) माजी सल्लागार आणि साओल हार्ट सेंटरचे संस्थापक व संचालक, तसेच प्रसिद्ध हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. बिमल झांझर यांच्या मते, बदलत्या जीवनशैलीमुळे आणि टॉक्सिनयुक्त आहारामुळे शरीरात साचणारे घातक घटक कमी करण्यासाठी त्रिफळा हा सुरक्षित आणि प्रभावी उपाय ठरू शकतो. आयुर्वेदाच्या पारंपरिक तत्त्वांबरोबरच आधुनिक संशोधनाच्या आधारे त्रिफळाचे गुण अधिक स्पष्ट होत आहेत.
त्रिफळा म्हणजे काय आणि तो कसा तयार होतो? (What is Triphala and how is it prepared?)
त्रिफळा हा तीन औषधी फळांचा—आवळा (आमलकी), बेहडा (बिभीतकी) आणि हिरडा (हरीतकी)—संयोग आहे. पारंपरिक पद्धतीनुसार हे मिश्रण ४:२:३ या प्रमाणात तयार केले जाते.
आयुर्वेदात त्रिफळा शरीरातील दोषांचे संतुलन राखण्यास मदत करणारे एक प्रभावी हर्बल संयोजन मानले जाते. शरीरातील पचनक्रिया, चयापचय आणि विषारी घटकांचे निर्मूलन करण्यासाठी त्याचा वापर प्राचीन काळापासून केला जात आहे.
त्रिफळाबाबत संशोधन काय सांगते? (What does research say about Triphala?)
वैद्यकीय जर्नल Iranian Journal of Pharmacology and Therapeutics मध्ये प्रकाशित एका क्लिनिकल ट्रायलनुसार, त्रिफळा एक प्रभावी लॅक्सेटिव्ह (laxative) म्हणून कार्य करतो.
या संशोधनात आढळून आले की त्रिफळा जठरांत्र मार्ग (गॅस्ट्रोइंटेस्टाइनल ट्रॅक्ट) स्वच्छ ठेवण्यास मदत करतो. यामुळे मलविसर्जन सुरळीत होते, पोट फुगणे (ब्लोटिंग) आणि आम्लपित्त (अॅसिडिटी) कमी होण्यास मदत होते. तसेच आतड्यांच्या हालचाली वाढवून बद्धकोष्ठता कमी करण्यातही त्याचा उपयोग होऊ शकतो.
सूज आणि आजारांपासून संरक्षण (Protection against inflammation and diseases)
तज्ज्ञांच्या मते, त्रिफळामध्ये अँटीऑक्सिडंट्स आणि पॉलीफेनॉल्स मोठ्या प्रमाणात आढळतात. हे घटक शरीरातील सूज (इन्फ्लेमेशन) कमी करण्यास मदत करतात.
नियमित सेवनामुळे हृदयविकार, मधुमेह आणि काही गंभीर आजारांचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते, असेही काही अभ्यासांत नमूद करण्यात आले आहे.
पचन आणि बद्धकोष्ठतेवर प्रभावी उपाय (Effective remedy for digestion and constipation)
त्रिफळाचा सर्वात मोठा फायदा पचनसंस्थेवर दिसून येतो. हे आतडे स्वच्छ ठेवण्यास मदत करते आणि बद्धकोष्ठतेची समस्या कमी करण्यास सहाय्यक ठरते.
नियमित सेवनामुळे पचनक्रिया सुधारते आणि पोटाशी संबंधित अनेक समस्या कमी होऊ शकतात. त्यामुळे दीर्घकाळ पचनाच्या तक्रारी असलेल्या व्यक्तींमध्ये याचा उपयोग होऊ शकतो.
वजन कमी करण्यासाठी उपयुक्त (Helpful in weight management)
वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांसाठी त्रिफळा एक पूरक उपाय ठरू शकतो. हे शरीरातील मेटाबॉलिझम सुधारण्यास मदत करते आणि शरीरात साचलेली अतिरिक्त चरबी कमी करण्यास सहाय्यक ठरते.
तथापि, केवळ त्रिफळा सेवन केल्याने वजन झपाट्याने कमी होईल, अशी अपेक्षा ठेवणे योग्य नाही. संतुलित आहार आणि नियमित व्यायामही आवश्यक आहे.
दात आणि तोंडाच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर (Benefits for oral and dental health)
त्रिफळा दातांच्या आरोग्यासाठीही उपयुक्त मानला जातो. यामुळे दातांवर तयार होणारा प्लाक, कॅव्हिटी आणि हिरड्यांच्या समस्या कमी करण्यास मदत मिळू शकते.
तोंडातील जंतूंची वाढ कमी करून ओरल हेल्थ सुधारण्यातही त्याचा उपयोग होऊ शकतो.
हृदय आणि साखर नियंत्रणात मदत (Helpful in heart health and sugar control)
तज्ज्ञांच्या मते, त्रिफळा रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्यास आणि कोलेस्टेरॉल कमी करण्यास मदत करू शकतो.
यामुळे हृदयाचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते. तसेच टाइप-२ मधुमेह असलेल्या काही रुग्णांनाही त्याचा फायदा होऊ शकतो, असे काही संशोधनांत आढळले आहे.
अँटी-एजिंग आणि रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी उपयोगी (Anti-aging and immunity boosting effects)
त्रिफळामध्ये व्हिटॅमिन C आणि अँटीऑक्सिडंट्स असल्यामुळे शरीरातील फ्री-रॅडिकल्स कमी होण्यास मदत होते.
यामुळे वृद्धत्वाची प्रक्रिया काही प्रमाणात मंदावण्यास आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होण्यास मदत होऊ शकते.
त्रिफळाचे सेवन कसे करावे? (How to consume Triphala?)
तज्ज्ञांच्या मते, दररोज साधारण १ ते १.५ चमचे त्रिफळा चूर्ण घेता येऊ शकते. हे पाण्यासोबत घेता येते किंवा रात्री पाण्यात भिजवून ठेवून सकाळी त्याचे पाणी पिणेही उपयुक्त ठरू शकते.
मात्र सेवनाची मात्रा व वेळ व्यक्तिनिहाय बदलू शकते, त्यामुळे तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे ठरते.
त्रिफळा हे आयुर्वेदिक हर्बल मिश्रण असले तरी ते प्रत्येक व्यक्तीसाठी सारखेच उपयुक्त असेलच असे नाही. मधुमेह, हृदयविकार, मूत्रपिंड किंवा यकृताशी संबंधित समस्या असल्यास किंवा आपण आधीपासून कोणतीही औषधे घेत असाल, तर त्रिफळाचे नियमित सेवन सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आयुर्वेद तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
टीप – हा लेख प्राप्त माहितीवर आधारित आहे.
