“फक्त १० मिनिटांत कफ-पित्त गायब?”; डॉक्टरांनी सांगितली घरच्या घरी केली जाणारी ‘ही’ १ सोपी क्रिया, पण…

आयुर्वेदामध्ये मात्र शरीरातील वात, पित्त आणि कफ या तीन दोषांच्या संतुलनाला महत्त्व दिले जाते. यातील कफ आणि पित्ताचे संतुलन बिघडल्यास काही त्रास जाणवू शकतात असे आयुर्वेद मानतो, त्यामुळे कफ-पित्ताचा त्रास कमी करण्यासाठी एक विशिष्ट प्रक्रिया सांगितली जाते. विशेष म्हणजे, या प्रक्रियेसाठी महागडी औषधे घेण्याची गरज नसल्याचा दावा केला जातो.

पण, ही प्रक्रिया नेमकी काय आहे? ती कशी केली जाते? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ती प्रत्येकाने स्वतःच्या घरी करावी का हे जाणून घेणे आवश्यक आहे.

वमन क्रिया म्हणजे नेमकं काय?

आयुर्वेदिक तज्ज्ञ डॉ. दीपंकर आत्रे यांच्या म्हणण्यानुसार, ‘वमन क्रिया’ ही शरीरातील साचलेला कफ बाहेर काढण्यासाठी केली जाणारी प्रक्रिया आहे. आयुर्वेदात वमनाचा समावेश पंचकर्मातील शोधन उपचारांमध्ये केला जातो.

मूळ माहितीनुसार, सकाळी रिकाम्या पोटी कोमट पाणी प्यावे आणि त्यानंतर घशाची हलकी हालचाल करून ते पाणी उलटीच्या माध्यमातून बाहेर काढावे असे सांगितले जाते. या प्रक्रियेमुळे पोट आणि छातीतील कफ बाहेर पडण्यास मदत होते, असा दावा डॉ. आत्रे यांनी केला आहे.

यामुळे कफाचा त्रास कमी होण्यास तसेच पित्ताचे संतुलन राखण्यास मदत होऊ शकते, असेही या माहितीत नमूद करण्यात आले आहे. वारंवार सर्दी-खोकला होणे, नाक बंद राहणे किंवा घसा जड वाटणे अशा तक्रारी असणाऱ्यांसाठी ही प्रक्रिया उपयुक्त ठरू शकते, असा दावा करण्यात आला आहे.

सकाळी रिकाम्या पोटीच का?

मूळ माहितीनुसार, वमन क्रिया सकाळी रिकाम्या पोटी करण्याचा सल्ला दिला जातो. त्यासाठी कोमट पाणी वापरण्याचे सांगितले जाते. थंड पाणी वापरू नये, असेही नमूद करण्यात आले आहे.

मात्र, येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे गरजेचे आहे. जाणीवपूर्वक उलटी करणे ही सर्वांसाठी सुरक्षित घरगुती कृती नाही. मोठ्या प्रमाणात पाणी पिणे किंवा घशाला उत्तेजित करून उलटी करण्याचा प्रयत्न केल्यास शरीरातील पाणी आणि क्षारांचे संतुलन बिघडू शकते. काही व्यक्तींना अशा प्रक्रियेमुळे इतर गुंतागुंतही होऊ शकते.

म्हणूनच वमन क्रियेचा विचार करताना केवळ सोशल मीडियावरील माहिती पाहून ती स्वतःहून सुरू करणे टाळावे.

कफ-पित्त बिघडल्याची लक्षणे कोणती?

आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून कफ आणि पित्ताच्या असंतुलनाशी सर्दी, खोकला, अंग जड वाटणे, पचनाशी संबंधित तक्रारी, तोंडाची चव बदलणे किंवा घशात कफ जाणवणे यांसारख्या लक्षणांचा संबंध जोडला जातो.

मात्र, अशी लक्षणे अनेक वेगवेगळ्या आरोग्य समस्यांमुळेही होऊ शकतात, त्यामुळे प्रत्येक वेळी कफ-पित्ताचे असंतुलन हेच कारण आहे असे गृहीत धरणे योग्य नाही.

सतत खोकला, श्वास घेण्यास त्रास, ताप, छातीत दुखणे किंवा दीर्घकाळ सर्दी-खोकला राहत असेल तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

वमन क्रिया करताना कोणती काळजी घ्यावी?

डॉ. दीपंकर आत्रे यांच्या सांगण्यानुसार, ही प्रक्रिया सकाळी रिकाम्या पोटी करण्याचा उल्लेख आहे. मात्र, कोणत्याही व्यक्तीने ती करण्यापूर्वी पात्र आयुर्वेदिक तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

विशेषतः आधीपासून काही आजार असतील, नियमित औषधे सुरू असतील किंवा शरीराची प्रकृती नाजूक असेल तर स्वतःहून अशी प्रक्रिया करणे टाळावे. वमन ही आयुर्वेदातील शोधन चिकित्सा असल्याने तिची योग्य पद्धत, योग्य व्यक्तीची निवड आणि आवश्यक पूर्वतयारी यांना महत्त्व आहे.

मग हा उपाय सगळ्यांसाठी आहे का?

याचे उत्तर नाही असेच मानावे लागेल. कफ-पित्ताचा त्रास कमी करण्यासाठी आयुर्वेदात वमनाचा उल्लेख असला तरी प्रत्येक व्यक्तीची प्रकृती, वय, आरोग्यस्थिती आणि आजार वेगळा असतो.

त्यामुळे ‘फक्त १० मिनिटांत कफ-पित्ताचा मुळापासून इलाज’ असा दावा आकर्षक वाटत असला तरी त्याकडे उपचाराचा हमखास पर्याय म्हणून पाहू नये. डॉ. दीपंकर आत्रे यांनी सांगितलेल्या या प्रक्रियेचा विचार करायचा असल्यास पात्र तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे महत्त्वाचे आहे.

टीप : हा लेख उपलब्ध माहितीनुसार तयार करण्यात आला आहे. कोणतीही शोधन चिकित्सा किंवा जाणीवपूर्वक उलटी करण्याची प्रक्रिया तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय करू नये. वारंवार सर्दी-खोकला किंवा इतर आरोग्यविषयक तक्रारी असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.