आयुर्वेदात शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी वात, पित्त आणि कफ या तीन दोषांमध्ये संतुलन असणे महत्त्वाचे मानले जाते. मात्र, बदललेली जीवनशैली, चुकीच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी, ताणतणाव आणि अपुरी झोप यामुळे या संतुलनात बिघाड होऊ शकतो. यातील वात दोष वाढल्यास शरीरात नेमके कोणते बदल जाणवू शकतात आणि तो वाढण्यामागची कारणे कोणती असतात, याबाबत आयुर्वेदात सविस्तर माहिती दिली आहे.

वात दोष म्हणजे नेमकं काय?

आयुर्वेदानुसार वात दोष हा आकाश आणि वायू या दोन तत्त्वांपासून बनलेला मानला जातो. शरीरातील हालचाल, रक्ताभिसरण, श्वासोच्छ्वास आणि विविध शारीरिक क्रियांमध्ये वाताची भूमिका असल्याचे आयुर्वेदात सांगितले जाते. चरकसंहितेतही वायूला पचनक्रियेला चालना देणारा आणि शरीरातील विविध क्रिया नियंत्रित करणारा घटक मानले आहे.

वाताचे पाच प्रकार सांगितले जातात. प्राण वात श्वासोच्छ्वासासह शरीरातील काही महत्त्वाच्या क्रियांशी संबंधित मानला जातो. उदान वात बोलणे आणि श्वसनाशी संबंधित आहे. समान वात पचनाशी, अपान वात शरीराच्या खालच्या भागातील उत्सर्जनाशी, तर व्यान वात शरीरातील हालचाल आणि अभिसरणाशी संबंधित असल्याचे आयुर्वेदात वर्णन आहे.

वात वाढला तर शरीरात काय बदल होतात?

वाताच्या गुणधर्मांनुसार शरीरात वेगवेगळी लक्षणे जाणवू शकतात असे आयुर्वेदात मानले जाते. शरीरात कोरडेपणा वाढल्यास त्वचा, केस, तोंड, दात, हात-पाय यांमध्ये कोरडेपणा जाणवू शकतो. झोप कमी होणे, वजन वाढण्यास अडचण येणे किंवा शरीर कृश होणे अशी लक्षणेही काही व्यक्तींमध्ये दिसू शकतात.

याशिवाय सांधेदुखी, अंगात कंप जाणवणे, मुंग्या येणे किंवा बधिरपणा, थंडी अधिक जाणवणे आणि बद्धकोष्ठता यांसारख्या तक्रारीही होऊ शकतात. काही वेळा त्वचा निस्तेज दिसणे, नखांमध्ये बदल होणे किंवा तोंडाची चव बदलणे अशी लक्षणेही जाणवू शकतात.

मानसिक पातळीवर अस्वस्थपणा, चंचलता, लक्ष केंद्रित करण्यास अडचण, बेचैनी किंवा सतत विचार सुरू राहणे अशा तक्रारींचाही उल्लेख आयुर्वेदातील वर्णनात आढळतो.

वात दोष वाढण्यामागे कोणती कारणं असू शकतात?

वाढते वय हे वात वाढण्याचे एक कारण मानले जाते. त्यासोबतच सततचा ताण, भीती, अतिथकवा आणि क्षमतेपेक्षा जास्त शारीरिक मेहनत यांचाही शरीरावर परिणाम होऊ शकतो.

आहाराच्या सवयींकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे मानले जाते. आधीचे अन्न पूर्णपणे पचण्यापूर्वी पुन्हा खाणे, अतिप्रमाणात खाणे तसेच खूप तिखट, कडू किंवा तुरट पदार्थांचे सेवन करणे यामुळे वात वाढू शकतो असे आयुर्वेदात सांगितले आहे. अतिप्रमाणात कोरडे पदार्थ खाणे, खूप थंड पदार्थांचे सेवन करणे आणि पुरेशी झोप न घेणे यांचाही उल्लेख केला जातो.

लघवी किंवा शिंक यांसारख्या नैसर्गिक वेगांना वारंवार रोखून धरणे आणि सतत तणावाखाली राहणे यामुळेही वात असंतुलित होण्याची शक्यता आयुर्वेदात व्यक्त केली आहे. पावसाळ्यातही वात वाढण्याची शक्यता असल्याचे आयुर्वेदातील मत आहे.

वात संतुलित ठेवण्यासाठी काय करता येईल?

वाताशी संबंधित त्रास जाणवत असल्यास सर्वप्रथम त्यामागील कारण समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. आहार आणि जीवनशैलीत आवश्यक बदल करण्यावर भर दिला जातो. आयुर्वेदातील माहितीनुसार शरीराला उबदार ठेवणे, गरम पाण्याने अंघोळ करणे आणि शरीराला तेलाने मालिश करणे यांसारख्या उपायांचा वापर केला जातो.

आहारात गहू, तीळ, आले, लसूण आणि गूळ यांसारख्या पदार्थांचा समावेश करण्याचा सल्ला आयुर्वेदात दिला जातो. काही ठिकाणी वात कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतींपासून तयार केलेल्या काढ्याची वाफ किंवा शेक घेण्याचाही उल्लेख आढळतो.

मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची प्रकृती आणि आरोग्याची स्थिती वेगळी असते, त्यामुळे कोणतेही औषध, काढा किंवा उपचार स्वतःहून सुरू करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

कारण समजून घेणं सर्वांत महत्त्वाचं

वात दोषाबाबतची ही माहिती पतंजलीशी संबंधित आयुर्वेदावरील पुस्तकात दिलेल्या माहितीनुसार आहे. आयुर्वेदात वात, पित्त आणि कफ या दोषांच्या संतुलनाला महत्त्व दिले जाते. मात्र, बद्धकोष्ठता, सांधेदुखी, त्वचेचा कोरडेपणा, थकवा किंवा मानसिक अस्वस्थपणा यांसारखी लक्षणे इतर अनेक आरोग्य समस्यांमुळेही होऊ शकतात.

त्यामुळे केवळ एखादे लक्षण दिसले म्हणून ते वात वाढल्यामुळेच आहे असे समजू नये. त्रास वारंवार होत असल्यास किंवा वाढत असल्यास डॉक्टरांचा किंवा संबंधित आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.

टीप : या लेखातील माहिती आयुर्वेदातील मान्यता आणि उपलब्ध संदर्भांवर आधारित आहे. ही माहिती वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. कोणतेही औषध किंवा उपचार सुरू करण्यापूर्वी पात्र डॉक्टरांचा किंवा आयुर्वेदतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.