Best Time for Sunlight to Get Vitamin D: दररोज थोडंफार उन्हात जाणं, सूर्याची ऊब अंगावर घेणं; आपल्याला वाटतं इतकं केलं की ‘व्हिटॅमिन डी’ आपोआप मिळतं. पण, आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे अनेक लोक नियमित सूर्यप्रकाशात जात असूनही त्यांच्या रक्ततपासणीत ‘व्हिटॅमिन डी’ची कमतरता आढळते. हा विरोधाभास नेमका का निर्माण होतोय? शरीरात नक्की काय बिनसतंय?
याच प्रश्नांची उत्तरं शोधताना तज्ज्ञ आणि संशोधन काही धक्कादायक गोष्टी समोर आणतात…
‘व्हिटॅमिन डी’ म्हणजे नेमकं काय?
‘व्हिटॅमिन डी’ हा शरीरासाठी अत्यंत महत्त्वाचा पोषक घटक आहे.
हे हाडं मजबूत ठेवण्यास, कॅल्शियम शोषण्यास, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यास आणि स्नायूंना बळकटी देण्यासाठी आवश्यक असतं.
सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने त्वचेवरच त्याची निर्मिती होते म्हणूनच याला “सनशाईन व्हिटॅमिन” असंही म्हटलं जातं.
उन्हात जाऊनही कमतरता का होते?
तज्ज्ञ डॉ. चिराग टंडन सांगतात की, शरीरात ‘व्हिटॅमिन डी’ तयार होण्यासाठी फक्त सूर्यप्रकाश पुरेसा नसतो, योग्य वेळ आणि योग्य पद्धतही महत्त्वाची असते.
महत्त्वाची अट:
सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा मिळणाऱ्या सूर्यप्रकाशात आवश्यक UVB किरणं कमी असतात.
‘व्हिटॅमिन डी’ तयार होण्यासाठी सकाळी १० ते दुपारी ३ या वेळेत सूर्यप्रकाशात जाणं गरजेचं असतं.
या चुका ‘व्हिटॅमिन डी’ थांबवतात!
अनेक छोट्या-छोट्या सवयी नकळत अडथळा ठरतात:
काचेच्या मागे बसणं : खिडकीतून येणारा सूर्यप्रकाश UVB किरणं रोखतो
पूर्ण कपडे घालणं : त्वचेवर थेट सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही.
जास्त SPF सनस्क्रीन : ‘व्हिटॅमिन डी’ तयार होणं कमी होतं.
प्रदूषण : हवेतले कण UVB किरणं अडवतात.
म्हणजेच सूर्य आहे… पण शरीराला तो “पोहोचत”च नाही!
त्वचेचा रंग आणि जीवनशैलीही कारणीभूत
- प्रत्येक शरीराची प्रतिक्रिया वेगळी असते.
- गडद त्वचेत मेलानिन जास्त असल्यामुळे ‘व्हिटॅमिन डी’ तयार होण्याचा वेग कमी असतो.
- तसेच : दिवसभर घरात किंवा ऑफिसमध्ये बसून काम.
- मोबाईल/स्क्रीनसमोर जास्त वेळ
- बाहेर कमी हालचाल.
- या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम होऊन कमतरता वाढते.
- सगळ्यात मोठी चूक शोषण (Absorption) न होणं!
- उन्हात जाऊनही समस्या संपत नाही. शरीरात ‘व्हिटॅमिन डी’ योग्यरित्या शोषलं गेलं पाहिजे.
तज्ज्ञांच्या मते:
- आजार
- यकृत (लिव्हर) आणि मूत्रपिंड (किडनी) समस्या
- लठ्ठपणा (चरबीमध्ये व्हिटॅमिन अडकतं)
- मॅग्नेशियमची कमतरता
हे सर्व घटक ‘व्हिटॅमिन डी’च्या वापरात अडथळा आणतात.
आहारही महत्त्वाचा :
‘व्हिटॅमिन डी’ हे फॅट-सोल्युबल आहे, म्हणजेच ते शोषण्यासाठी शरीराला चांगल्या चरबीची (good fats) गरज असते.
खूप कमी फॅट असलेला आहार उलट नुकसान करू शकतो.
‘व्हिटॅमिन डी’ कमी झाल्यास कोणते आजार होऊ शकतात?
कमतरता दीर्घकाळ राहिली तर गंभीर परिणाम होऊ शकतात:
- हाडं कमकुवत होणे (ऑस्टिओपोरोसिस)
- सांधेदुखी आणि स्नायू वेदना
- थकवा आणि अशक्तपणा
- मन:स्थिती खालावणे, डिप्रेशनची शक्यता
- रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे,
- हार्मोनल असंतुलन आणि मेटाबॉलिक समस्या.
कमतरतेची लक्षणं ओळखा
सुरुवातीला लक्षणं स्पष्ट दिसत नाहीत, पण काही संकेत लक्षात येऊ शकतात.
- थकवा
- अंगदुखी
- पाठ आणि कंबरदुखी
- वारंवार आजारी पडणं
- केस गळणे
- झोपेचा त्रास
ही लक्षणं दुर्लक्ष केल्यास समस्या वाढू शकते.
समस्या कशी दूर कराल? (तज्ज्ञांचे उपाय)
डॉ. चिराग टंडन यांच्या मते, काही सोपे बदल मोठा फरक करू शकतात:
दैनंदिन सवयी :
- सकाळी १० ते ३ दरम्यान १५ ते ३० मिनिटं उन्हात जा.
- चेहरा, हात, पाय यांना थेट सूर्यप्रकाश लागू द्या.
- थोड्या वेळासाठी सनस्क्रीन टाळा
आहारात समावेश करा:
- अंडी
- फोर्टिफाइड दूध
- मासे (फॅटी फिश)
- सुका मेवा आणि बिया (मॅग्नेशियमसाठी)
जीवनशैली :
- नियमित व्यायाम
- तणाव कमी करा
- पुरेशी झोप घ्या
महत्त्वाचं :
सप्लिमेंट्स डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्या.
रक्ततपासणी का गरजेची?
‘व्हिटॅमिन डी’ची कमतरता सुरुवातीला शांतपणे वाढत जाते, म्हणूनच नियमित रक्ततपासणी खूप महत्त्वाची आहे,
यामुळे अंदाजाऐवजी अचूक माहिती मिळते आणि योग्य उपचार करता येतात.
शेवटचं सत्य – उन पुरेसं नाही, पद्धत महत्त्वाची!
‘व्हिटॅमिन डी’ची कमतरता ही फक्त सूर्यप्रकाशाचा अभाव नाही तर वेळ, पद्धत, आहार आणि शरीराची स्थिती यांचा एकत्रित परिणाम आहे.
थोडेसे बदल, योग्य माहिती आणि सातत्य यामुळेच हा प्रश्न हळूहळू दूर होऊ शकतो.
(टीप : हा लेख केवळ सामान्य माहितीच्या उद्देशाने दिलेला आहे. यातील माहिती वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांना पर्याय नाही. अधिक तपशिलासाठी नेहमी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. लेखातील माहितीची अचूकता, विश्वासार्हता किंवा परिणामकारकतेची जबाबदारी ‘लोकसत्ता’ घेत नाही.)
