Vitamin D Deficiency Symptoms and Health Risks: शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी जीवनसत्त्वे आणि खनिजे अत्यंत महत्त्वाची असतात. त्यापैकी व्हिटॅमिन डी हे केवळ हाडांच्या आरोग्यासाठीच नव्हे, तर स्नायू, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि शरीरातील अनेक जैविक प्रक्रियांसाठी आवश्यक असते. सूर्यप्रकाशाच्या संपर्कात आल्यानंतर शरीरात व्हिटॅमिन डी तयार होत असल्याने त्याला ‘सनशाईन व्हिटॅमिन’ असेही म्हटले जाते. मात्र, आहारातून पुरेसे पोषण न मिळणे, सूर्यप्रकाशाचा कमी संपर्क आणि काही आरोग्यविषयक कारणांमुळे शरीरात व्हिटॅमिन डीची कमतरता निर्माण होऊ शकते.
विशेष म्हणजे, सुरुवातीला या कमतरतेची लक्षणे अगदी सामान्य वाटू शकतात. सतत थकवा, अंगदुखी किंवा स्नायूंमध्ये कमजोरी याकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते. मात्र, कमतरता दीर्घकाळ राहिल्यास हाडांच्या आरोग्यावर परिणाम होऊन काही गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात. NIHनुसार व्हिटॅमिन डी शरीराला कॅल्शियम शोषून घेण्यास मदत करते आणि हाडांचे सामान्य खनिजीकरण टिकवून ठेवण्यासाठी ते आवश्यक आहे.
१. ऑस्टिओमलेशिया आणि हाडे कमकुवत होणे
व्हिटॅमिन डीची गंभीर कमतरता झाल्यास प्रौढांमध्ये ऑस्टिओमलेशिया म्हणजे हाडांचे खनिजीकरण व्यवस्थित न होण्याची समस्या निर्माण होऊ शकते, त्यामुळे हाडे दुखणे, विशेषतः पाठ, कंबर, श्रोणी, मांड्या किंवा पायांमध्ये वेदना जाणवू शकतात.
NHSच्या माहितीनुसार ऑस्टिओमलेशियामध्ये हाडे दुखण्याबरोबरच चालताना त्रास, लवकर थकवा आणि स्नायू कमकुवत होण्यासारखी लक्षणे दिसू शकतात.
२. ऑस्टिओपोरोसिस आणि फ्रॅक्चरचा धोका
व्हिटॅमिन डीमुळे कॅल्शियमचे शोषण होण्यास मदत होते, त्यामुळे त्याची कमतरता दीर्घकाळ राहिल्यास हाडांच्या मजबुतीवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः वय वाढल्यानंतर हाडांची घनता कमी होण्यासोबत ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका वाढू शकतो.
अशा परिस्थितीत हाडे ठिसूळ होऊन किरकोळ दुखापतीनंतरही फ्रॅक्चर होण्याची शक्यता वाढू शकते. मात्र, प्रत्येक फ्रॅक्चरचे कारण व्हिटॅमिन डीची कमतरता असेलच असे नाही; ऑस्टिओपोरोसिस, काही औषधे किंवा हाडांशी संबंधित इतर आजारही त्यामागे असू शकतात.
३. स्नायूंमध्ये कमजोरी आणि सतत थकवा
व्हिटॅमिन डीची कमतरता केवळ हाडांवर परिणाम करत नाही, तर स्नायूंच्या कार्यावरही परिणाम करू शकते. विशेषतः कंबरेभोवती आणि मांड्यांमधील स्नायूंमध्ये कमजोरी जाणवू शकते.
उदाहरणार्थ, पायऱ्या चढताना त्रास होणे, खोलगट खुर्चीतून उठताना अडचण जाणवणे किंवा नेहमीपेक्षा लवकर थकणे हे काही संकेत असू शकतात. मात्र, ही लक्षणे इतर अनेक कारणांमुळेही होऊ शकतात, त्यामुळे केवळ लक्षणांवरून व्हिटॅमिन डीची कमतरता असल्याचे ठरवता येत नाही. रक्ततपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला महत्त्वाचा ठरतो.
४. टाइप-२ मधुमेहाशी संबंध?
व्हिटॅमिन डीचा शरीरातील ग्लुकोजचे नियंत्रण आणि इन्सुलिनच्या कार्याशी संबंध असल्याचे संशोधनातून दिसून आले आहे. काही अभ्यासांमध्ये व्हिटॅमिन डीची कमी पातळी आणि टाइप-२ मधुमेहाचा धोका यांच्यात संबंध आढळला आहे.
एका मोठ्या अभ्यासांच्या विश्लेषणात रक्तातील व्हिटॅमिन डीची जास्त पातळी आणि टाइप-२ मधुमेहाचा तुलनेने कमी धोका यांच्यात संबंध दिसून आला. मात्र, याचा अर्थ व्हिटॅमिन डीची कमतरता म्हणजे मधुमेह होणारच असे नाही. व्हिटॅमिन डीची पूरक औषधे घेतल्याने मधुमेह नक्की टाळता येतो, असेही सध्या ठामपणे म्हणता येत नाही.
५. नैराश्य आणि मनःस्थितीतील बदल
व्हिटॅमिन डीची कमी पातळी आणि नैराश्य यांच्यात संबंध असल्याचे काही संशोधनात आढळले आहे. २०१३ मध्ये British Journal of Psychiatry मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषणात कमी व्हिटॅमिन डी पातळी आणि नैराश्य यांच्यात संबंध आढळला. मात्र, या संबंधामुळे व्हिटॅमिन डीची कमतरताच नैराश्याचे थेट कारण आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
म्हणून सतत उदास वाटणे, थकवा जाणवणे किंवा मनःस्थितीत बदल होत असल्यास केवळ व्हिटॅमिन डीचे कारण मानून स्वतःहून औषधे घेणे योग्य नाही.
ऑटोइम्यून आजारांशीही संबंध?
व्हिटॅमिन डी शरीराच्या रोगप्रतिकारक यंत्रणेच्या नियमनात भूमिका बजावते, त्यामुळे संधिवातासारख्या काही ऑटोइम्यून आजारांमध्ये व्हिटॅमिन डीची कमी पातळी आढळल्याचे संशोधन आहे. २०२३ मधील एका आढाव्यात व्हिटॅमिन डीची कमतरता आणि काही ऑटोइम्यून आजारांमधील संभाव्य संबंधाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. मात्र, कमतरतेमुळे हे आजार थेट होतात असा ठोस निष्कर्ष अद्याप काढता येत नाही.
कर्करोगाबाबत काय सांगते संशोधन?
व्हिटॅमिन डी आणि काही कर्करोगांमधील संभाव्य संबंधावरही मोठ्या प्रमाणावर संशोधन झाले आहे. काही निरीक्षणात्मक अभ्यासांमध्ये व्हिटॅमिन डीची पातळी आणि विशेषतः कोलोरेक्टल कर्करोगाच्या जोखमीमध्ये संबंध दिसला आहे. मात्र, व्हिटॅमिन डीची कमतरता म्हणजे कर्करोग होतो किंवा व्हिटॅमिन डीच्या गोळ्या घेतल्याने कर्करोग टाळता येतो, असे सिद्ध झालेले नाही. अमेरिकेच्या National Cancer Institute नुसार यादृच्छिक नियंत्रित चाचण्यांमध्ये व्हिटॅमिन डीच्या पूरक सेवनामुळे एकूण कर्करोग होण्याचा धोका कमी होतो, असे सातत्याने आढळलेले नाही.
व्हिटॅमिन डीची कमतरता कशी ओळखायची?
हाडे दुखणे, स्नायूंमध्ये कमजोरी, चालताना किंवा पायऱ्या चढताना त्रास होणे, किरकोळ दुखापतीनंतर फ्रॅक्चर होणे किंवा सतत थकवा जाणवणे अशी लक्षणे दिसत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते. गरजेनुसार रक्तातील 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] या चाचणीद्वारे शरीरातील व्हिटॅमिन डीची पातळी तपासली जाऊ शकते.
आहारातून व्हिटॅमिन डी कसे मिळवायचे?
व्हिटॅमिन डी नैसर्गिकरीत्या फार कमी पदार्थांमध्ये आढळते. सॅल्मन, सार्डिन, मॅकेरल यांसारखे चरबीयुक्त मासे, अंड्याचा बलक, काही प्रकारचे मशरूम आणि व्हिटॅमिन डीने समृद्ध केलेले दूध किंवा इतर पदार्थ हे त्याचे स्रोत आहेत. सूर्यप्रकाशाच्या संपर्कामुळे शरीरातही व्हिटॅमिन डी तयार होते.
मात्र, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय व्हिटॅमिन डीचे उच्च मात्रेतील पूरक घेणे टाळावे. कमतरता असल्यास तिचे प्रमाण, वय, आहार आणि इतर आरोग्यविषयक परिस्थिती लक्षात घेऊन डॉक्टर योग्य उपचार सुचवू शकतात.
