उच्च रक्तदाबाचा धोका टाळायचा आहे का? रोजच्या आहारातील ‘हे’ खनिज घटक बदलू शकतो सगळं!

या पातळीपेक्षा रक्तदाब कमी असल्यास लो ब्लड प्रेशर (Low Blood Pressure) आणि जास्त असल्यास हाय ब्लड प्रेशर किंवा हायपरटेन्शन (Hypertension) मानले जाते. हाय बीपीला ‘सायलेंट किलर’ (Silent Killer) म्हटले जाते, कारण सुरुवातीला त्याची लक्षणे फारशी जाणवत नाहीत. मात्र दीर्घकाळ नियंत्रणाबाहेर असलेला रक्तदाब हृदयविकार, स्ट्रोक(पक्षाघात), किडनीचे नुकसान आणि फुफ्फुसांशी संबंधित गंभीर आजारांचा धोका वाढवतो.

रक्तदाब नियंत्रणासाठी पोषणाचे महत्त्व (Role of Nutrition)

रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी केवळ औषधोपचार पुरेसे नसून आहार आणि जीवनशैली यांचीही तितकीच गरज असते. मीठाचे प्रमाण कमी ठेवणे, तळलेले व अतितेलकट पदार्थ टाळणे, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण आणि तणाव कमी ठेवणे या गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. यासोबतच काही सूक्ष्म पोषकद्रव्ये (Micronutrients) शरीरासाठी आवश्यक असतात, त्यात झिंक (Zinc) हा महत्त्वाचा घटक आहे.

झिंक म्हणजे काय आणि तो शरीरासाठी का आवश्यक आहे? (What is Zinc)

Verywell Health मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, झिंक हा अत्यावश्यक खनिज (Essential Mineral) असून तो शरीरातील शेकडो जैविक प्रक्रियांमध्ये सहभागी असतो. रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करणे, जखमा लवकर भरून येणे, डीएनए रिपेअर (DNA Repair) आणि हार्मोन्सचे संतुलन राखणे या सगळ्यांत झिंकची भूमिका महत्त्वाची आहे. याशिवाय रक्तवाहिन्या निरोगी ठेवण्यातही झिंक मदत करतो.

झिंक आणि रक्तदाब यांचा संबंध (Zinc and Blood Pressure Connection)

नोंदणीकृत डायटिशियन आणि हेल्थ रायटर मॉर्गन पीयरसन यांच्या मते, झिंक रक्तदाबावर परिणाम करू शकतो, पण तो थेट औषधासारखा काम करत नाही. झिंक काही एन्झाइम्स आणि सिग्नलिंग सिस्टिम्ससोबत काम करून नायट्रिक ऑक्साइड (Nitric Oxide) या घटकाच्या निर्मितीवर प्रभाव टाकतो. नायट्रिक ऑक्साइड रक्तवाहिन्या रुंद करण्यास मदत करतो. रक्तवाहिन्या सैल झाल्या की रक्तप्रवाह सुलभ होतो आणि रक्तदाब कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

अँटीऑक्सिडंट गुणधर्मांची भूमिका (Antioxidant Effect)

झिंकमध्ये अँटीऑक्सिडंट आणि अँटी-इन्फ्लेमेटरी (Anti-inflammatory) गुणधर्म असतात. ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस (Oxidative Stress) आणि दीर्घकालीन सूज रक्तवाहिन्यांना हानी पोहोचवू शकते. त्यामुळे रक्तवाहिन्या कडक होतात आणि रक्तदाब वाढतो. झिंक ही हानी कमी करण्यास मदत करतो. मात्र तज्ज्ञ स्पष्ट करतात की झिंक हा रक्तदाब कमी करणारा थेट उपाय नाही; त्याचा परिणाम सौम्य असून तो व्यक्तीच्या पोषणस्थितीवर अवलंबून असतो.

संशोधन काय सांगते? (What Research Says)

झिंक आणि रक्तदाब यावर झालेल्या संशोधनांचे निष्कर्ष मिश्र स्वरूपाचे आहेत. काही अभ्यासांमध्ये झिंकचे सेवन फायदेशीर ठरल्याचे दिसून आले, तर काही अभ्यासांमध्ये ठोस परिणाम आढळले नाहीत. ज्या व्यक्तींमध्ये झिंकची कमतरता होती, विशेषतः टाइप-२ डायबेटीस किंवा लठ्ठपणा असलेल्या रुग्णांमध्ये, झिंक सप्लीमेंट घेतल्यावर सिस्टोलिक आणि डायस्टोलिक रक्तदाबात सौम्य घट दिसून आली. झिंकची कमतरता भरून निघाल्यावर रक्तवाहिन्यांची कार्यक्षमता सुधारते आणि सूज कमी होते, असे निरीक्षण नोंदवण्यात आले.

निरोगी लोकांमध्ये मर्यादित परिणाम (Limited Effect in Healthy Individuals)

ज्यांच्या शरीरातील झिंकचे प्रमाण आधीच योग्य पातळीवर होते आणि ज्यांना कोणताही मेटाबॉलिक आजार नव्हता, अशा लोकांमध्ये झिंक सप्लीमेंट घेतल्याने रक्तदाबावर विशेष फरक दिसून आला नाही. यावरून असे स्पष्ट होते की झिंकचा फायदा प्रामुख्याने कमतरता असलेल्या व्यक्तींनाच अधिक होतो.

रोज किती झिंक आवश्यक आहे? (Daily Zinc Requirement)

रक्तदाब कमी करण्यासाठी झिंकची स्वतंत्र अशी ठरावीक मात्रा निश्चित करण्यात आलेली नाही. मात्र संशोधनांमध्ये साधारणपणे १५ ते ३० मिलीग्रॅम प्रतिदिन इतकी मात्रा वापरण्यात आली आहे. सामान्य निरोगी व्यक्तीसाठी शिफारस केलेली मात्रा पुढीलप्रमाणे आहे —

पुरुषांसाठी सुमारे ११ मिलीग्रॅम प्रतिदिन
महिलांसाठी सुमारे ८ मिलीग्रॅम प्रतिदिन
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय यापेक्षा जास्त मात्रा घेणे टाळावे, विशेषतः सप्लीमेंट स्वरूपात.

झिंकयुक्त आहाराचे महत्त्व (Zinc-rich Foods)

झिंकची गरज नैसर्गिक आहारातून पूर्ण करणे अधिक सुरक्षित मानले जाते. भोपळ्याच्या बिया, तीळ, चणे, राजमा, शेंगदाणे, काजू, दूध व दही, अंडी, साबुत धान्ये तसेच मांसाहारी पदार्थांमध्ये झिंक चांगल्या प्रमाणात आढळतो. विशेषतः रेड मीटमध्ये झिंकचे प्रमाण तुलनेने जास्त असते.

झिंक घेताना खबरदारी (Precautions)

झिंक आवश्यक असला तरी त्याचे अति सेवन हानिकारक ठरू शकते. जास्त झिंक घेतल्यास मळमळ, पोटदुखी आणि जुलाब होऊ शकतात. दीर्घकाळ जास्त प्रमाणात झिंक घेतल्यास शरीरात कॉपरची कमतरता निर्माण होण्याची शक्यता असते. तसेच काही अँटिबायोटिक्स आणि औषधांशी झिंकची परस्परक्रिया होऊ शकते. त्यामुळे कोणतेही सप्लिमेंट सुरू करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

एकूणच, झिंक हा रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी सहाय्यक घटक ठरू शकतो, मात्र तो पर्याय नाही. संतुलित आहार, आरोग्यदायी जीवनशैली आणि वैद्यकीय मार्गदर्शन यांची जोड दिल्यासच रक्तदाब दीर्घकाळ नियंत्रणात ठेवणे शक्य होते.