हार्ट अटॅकआधीची ‘ही’ ५ लक्षणे अजिबात दुर्लक्ष करू नका; छातीत वेदना याशिवाय कोणत्या भागात दिसतात संकेत?

हार्वर्ड मेडिकल स्कूलने त्यांच्या आरोग्यविषयक नियतकालिकामध्ये ‘कोरोनरी आर्टरी डिसीज’ म्हणजेच हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजाराची लक्षणे स्पष्ट केली आहेत. या आजारामध्ये शरीरात कोणती लक्षणे दिसून येतात आणि त्याकडे दुर्लक्ष का करू नये, हे येथे जाणून घेऊया.

कोरोनरी आर्टरी डिसीजची लक्षणे कोणती?

बहुतेक लोकांमध्ये कोरोनरी आर्टरी डिसीजचे सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे ‘अँजायना’ (Angina), ज्याला ‘अँजायना पेक्टोरिस’ (Angina Pectoris) असेही म्हणतात. हा छातीत जाणवणाऱ्या वेदनांचा एक प्रकार आहे. यामध्ये छातीत आवळल्यासारखे वाटणे, दाब जाणवणे किंवा जळजळ होणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. ही वेदना प्रामुख्याने छातीच्या मध्यभागी किंवा बरगड्यांच्या अगदी खाली जाणवते.याशिवाय, ही वेदना शरीराच्या इतर भागांमध्येही पसरू शकते. हात, पोटाचा वरचा भाग, खालचा जबडा किंवा मान या भागांमध्येही वेदना जाणवू शकतात. अनेकदा रुग्ण या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात किंवा त्यांना अपचन, ॲसिडिटी अथवा गॅसशी संबंधित समस्या समजण्याची चूक करतात.

कोरोनरी आर्टरी डिसीजमध्ये छातीत दुखण्यासोबतच घाम येणे, मळमळणे, चक्कर येणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे तसेच हृदयाचे ठोके जलद किंवा अनियमित होणे यांसारखी लक्षणेही दिसून येऊ शकतात, त्यामुळे छातीत असामान्य वेदना किंवा वरीलपैकी कोणतीही लक्षणे जाणवत असल्यास त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. कोरोनरी धमनीच्या आजाराशी संबंधित छातीत होणाऱ्या वेदनांचे प्रामुख्याने दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. त्यामध्ये ‘स्टेबल अँजायना’ (Stable Angina) आणि ‘अक्यूट कोरोनरी सिंड्रोम’ (Acute Coronary Syndrome) यांचा समावेश होतो.

स्टेबल अँजायना म्हणजे काय?

‘स्टेबल अँजायना’ (Stable Angina) मध्ये छातीत होणाऱ्या वेदनांचे स्वरूप साधारणपणे निश्चित आणि आधीच ओळखता येण्याजोगे असते. शारीरिक हालचाल किंवा कष्टाचे काम केल्याने, तीव्र मानसिक तणावामुळे, धूम्रपान केल्याने, भरपेट जेवण केल्यानंतर किंवा अति उष्णता अथवा थंडीच्या संपर्कात आल्यामुळे या वेदना सुरू होऊ शकतात. स्टेबल अँजायनामध्ये जाणवणारी लक्षणे साधारणपणे काही काळ टिकतात आणि अनेकदा विश्रांती घेतल्यानंतर कमी होतात. दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रकारातील लक्षणे साधारणपणे १ ते ५ मिनिटांपर्यंत टिकू शकतात.

ॲक्युट कोरोनरी सिंड्रोम म्हणजे काय?

‘ॲक्युट कोरोनरी सिंड्रोम’ (Acute Coronary Syndrome) ही तुलनेने अधिक गंभीर स्थिती आहे. या स्थितीमध्ये रक्तवाहिन्यांमध्ये जमा झालेल्या ‘प्लाक’च्या (Plaque) अनियमित पृष्ठभागावर रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते. यामुळे रक्तप्रवाह अचानक खंडित होण्याची शक्यता असते. रक्तप्रवाह अचानक थांबल्यामुळे ‘अनस्टेबल अँजायना’ (Unstable Angina) किंवा हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येऊ शकतो. या स्थितीशी संबंधित छातीतील वेदना अधिक तीव्र असू शकतात आणि त्या काही मिनिटांपासून ते काही तासांपर्यंत टिकू शकतात, त्यामुळे अशा प्रकारच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते आणि तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक असते.

कोरोनरी धमनीच्या आजाराचा धोका कोणाला जास्त असतो?

काही आरोग्यविषयक समस्या आणि जीवनशैलीशी संबंधित घटकांमुळे व्यक्तीला कोरोनरी धमनीचा आजार होण्याचा धोका वाढू शकतो. यामध्ये पुढील घटकांचा समावेश होतो :

• रक्तातील कोलेस्ट्रॉलची उच्च पातळी
• कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्सची वाढलेली पातळी
• लिपोप्रोटीनची वाढलेली पातळी
• उच्च रक्तदाब (हायपरटेन्शन)
• मधुमेह
• धूम्रपान
• हृदयधमनीच्या आजाराचा कौटुंबिक इतिहास
• लठ्ठपणा
• शारीरिक हालचालींचा अभाव
• शरीरातील दाह (Inflammation)

लक्षणं कोणती?

ज्या व्यक्तींमध्ये वरीलपैकी एक किंवा अधिक जोखीम घटक आहेत आणि त्यांना छातीत दुखणे, छातीत दाब किंवा आवळल्यासारखे वाटणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, चक्कर येणे, मळमळणे, जास्त घाम येणे किंवा हृदयाचे ठोके अनियमित होणे यांसारखी लक्षणे दिसून येत आहेत, त्यांनी त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा व्यक्तींनी योग्य तपासणी करून घेण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः छातीत तीव्र किंवा अचानक वेदना होणे, वेदना हात, मान किंवा जबड्यापर्यंत पसरणे अथवा श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होणे यांसारखी लक्षणे आढळल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे महत्त्वाचे आहे.