शौचास होताना होणारी वेदना किंवा टॉयलेट पेपरवर दिसणारे रक्त यांसारख्या समस्यांना अनेकदा मूळव्याध (हेमोरायड्स) समजण्याची चूक केली जाते. मात्र, याचे कारण नेहमीच मूळव्याध असते असे नाही; गुदद्वाराजवळील त्वचेवर पडलेली छोटीशी चीर (ज्याला ‘एनल फिशर’ म्हणतात) यामुळेही वेदना आणि रक्तस्राव होऊ शकतो. या दोन्ही स्थितींची लक्षणे काही प्रमाणात सारखी असली तरी वेदनेचे स्वरूप आणि इतर लक्षणांवरून त्यांमधील फरक ओळखता येऊ शकतो. या दोन आजारांची लक्षणे काय असू शकतात, हे आपण या लेखात सविस्तरपणे जाणून घेऊया.
मूळव्याध (Hemorrhoids) म्हणजे काय?
वैद्यकीय भाषेत ‘पाइल्स’ (piles) ला ‘हेमोरायड्स’ (hemorrhoids) असे म्हटले जाते. या स्थितीत गुदद्वार किंवा मलाशयाच्या खालच्या भागातील रक्तवाहिन्यांना सूज येते. हेमोरायड्स शरीराच्या आत किंवा बाहेर अशा दोन्ही ठिकाणी होऊ शकतात. अंतर्गत हेमोरायड्सचे एक सामान्य लक्षण म्हणजे शौचानंतर गडद लाल रंगाचे रक्त पडणे. अनेकदा अंतर्गत हेमोरायड्समुळे वेदना होत नाहीत; याउलट बाह्य हेमोरायड्समध्ये गुदद्वाराजवळ गाठ तयार होऊ शकते आणि त्यासोबत खाज किंवा वेदना जाणवू शकतात.
‘फिशर’ (Fissure) म्हणजे काय?
‘एनल फिशर’ (Anal fissure) म्हणजे गुदद्वाराच्या (anus) आसपासच्या त्वचेवर पडलेली छोटीशी चीर किंवा झालेली जखम होय. बद्धकोष्ठतेमुळे कठीण विष्ठा बाहेर टाकताना किंवा जोर लावताना ही समस्या अनेकदा उद्भवते. शौचास बसल्यावर तीव्र आणि टोचल्यासारखी वेदना होऊ शकते आणि ही वेदना त्यानंतरही काही काळ टिकून राहू शकते. तसेच, टॉयलेट पेपरवर किंवा टॉयलेटच्या भांड्यात गडद लाल रंगाचे रक्त दिसू शकते.
वेदनांच्या आधारे तुम्ही या दोन्हींमधील फरक कसा ओळखू शकता?
‘एनल फिशर’चे (गुदद्वारातील भेगेचे) एक मुख्य लक्षण म्हणजे शौचास होताना होणारी तीव्र, टोचल्यासारखी किंवा जळजळणारी वेदना, जी शौचानंतरही काही काळ टिकून राहते. याउलट, अंतर्गत मूळव्याधीमुळे (internal hemorrhoids) रक्तस्राव होऊ शकत असला तरी त्यामुळे सहसा वेदना होत नाहीत, त्यामुळे शौचास होताना वेदना आणि रक्तस्राव या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आढळणे ही समस्या मूळव्याध आहे की फिशर, हे निश्चित करण्यासाठी पुरेशी बाब नाही.
रक्तस्रावाचे स्वरूप काय दर्शवते?
‘एनल फिशर’च्या (गुदद्वारातील चीर) बाबतीत, शौचास जाताना वेदनेसोबतच अनेकदा रक्तस्राव होतो. तसेच, मूळव्याधीमध्येही शौचानंतर टॉयलेट पेपरवर, विष्ठेमध्ये किंवा टॉयलेटच्या भांड्यात गडद लाल रंगाचे रक्त दिसू शकते, त्यामुळे केवळ रक्ताच्या रंगावरून या आजाराचे स्वतःहून निदान करणे योग्य नाही.
बद्धकोष्ठतेची यात काय भूमिका असते?
बद्धकोष्ठता, कडक मल आणि शौचास बसल्यावर अति जोर लावणे या गोष्टींचा या समस्यांशी संबंध असू शकतो. मूळव्याधीच्या बाबतीत, जोर लावणे आणि दीर्घकाळ टॉयलेटमध्ये बसून राहणे यामुळे ही समस्या अधिक बळावू शकते, त्यामुळे पुरेसे पाणी पिणे, मल मऊ ठेवण्यासाठी फायबरयुक्त (तंतुमय) पदार्थांचे सेवन करणे आणि शौचास बसताना अति जोर लावणे टाळणे महत्त्वाचे आहे.
