Burn First Aid:घरात असो किंवा बाहेर महिला अनेकदा मल्टी टास्किंग करतात म्हणजेच एकाच वेळी अनेक काम करत असतात. विशेषत:: जेव्हा एकाच वेळी अनेक काम करणे तितकेच आव्हानात्मक असते. एकाच वेळी डाळ, भाजी, चपाती, भात बनवणे शिवाय भांडे घासणे-धुणे करत असतात अशावेळी थोडीशी घाई किंवा जरा दुर्लक्ष झाले तर भाजणे, कापणे अशा गोष्टी होत असतात. महिलांसाठी ही सामान्य गोष्ट झाली आहे. पण, भाजणे हे फक्त स्वयंपाकघरापुरते मर्यादित नाही. घरातील कामे असोत किंवा बाहेरील कामे, ते कधीही होऊ शकतात. भाजल्यानंतर, आपण ताबडतोब बर्फ, टूथपेस्ट, तूप, लोणी, तेल किंवा हळद यासारख्या घरगुती उपचारांचा अवलंब करतो तेव्हा समस्या आणखी वाढते. वास्तविकता अशी आहे की,”हे घरगुती उपचार आराम देण्याऐवजी नुकसान करू शकतात.” बर्फ लावल्याने त्वचेला आणखी नुकसान होऊ शकते, तर तूप, तेल किंवा टूथपेस्ट लावल्याने भाजलेल्या त्वचेत उष्णता अडकून राहते, ज्यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो. यामुळे अनेकदा बरे होण्यास विलंब होतो आणि भाजणे अधिक खोलवर जाऊ शकते.
जर तुम्हीही भाजल्यानंतर लगेच बर्फ किंवा टुथपेस्ट लावत असाल तर तुमची ही सवय ताबडतोब सोडून द्या. डॉ. प्रियांका सेहरावत यांच्या एका रीलनुसार, जर शरीराच्या कोणत्याही भागावर भाजले असेल तर त्यावर बर्फ लावू नये. भाजल्यावर योग्य प्रथमोपचार केल्यास तुम्हाला होणाऱ्या आग आणि वेदनेपासून आराम मिळेलच, शिवाय त्वचेवरील भाजल्याचे डागही नाहीसे होऊ शकतात. बर्फ किंवा इतर गोष्टींमुळे भाजण्याचा धोका का वाढतो आणि भाजल्यावर प्रथमोपचार काय असावे हे जाणून घेऊया.
भाजलेल्या जागेवर बर्फ लावणे योग्य की अयोग्य?
बेंगळुरू येथील GVG इनव्हिवो हॉस्पिटलमधील वरिष्ठ सल्लागार डॉ. गुणशेखर वुप्पलापती स्पष्ट करतात की, भाजलेल्या त्वचेवर बर्फ लावणे पूर्णपणे चुकीचे आहे. भाजलेल्या त्वचेवर बर्फ लावल्याने तेथील रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात. या प्रक्रियेला व्हॅसोकॉन्स्ट्रक्शन म्हणतात. यामुळे प्रभावित भागात रक्त प्रवाह कमी होतो, ज्यामुळे बरे होण्यासाठी आवश्यक असलेले ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वे योग्यरित्या पोहोचू शकत नाहीत.
डॉ. वुप्पलापती पुढे स्पष्ट करतात की,”जर्नल ऑफ बर्न केअर अँड रिसर्चमध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासानुसार, बर्फ लावल्याने जखमेची आग वाढू शकते आणि हिमबाधा होण्याचा धोका वाढू शकतो, ज्यामुळे त्वचा आणि अंतर्गत ऊतींचे आणखी नुकसान होते.”
हिमबाधा (Frostbite) ही अत्यंत थंड तापमानामुळे त्वचा आणि शरीरातील पेशी (tissues) गोठल्यामुळे होणारी इजा आहे
बर्फ लावल्याने उपचारांवर कसा परिणाम होतो?
भाजलेल्या त्वचेला अत्यंत थंड तापमानात उघड केल्याने पेशींचे कार्य आणि जखमा भरण्यासाठी आवश्यक असलेल्या चयापचय प्रक्रियांमध्ये व्यत्यय येतो. रक्त प्रवाह कमी झाल्यामुळे ऊतींमध्ये हायपोक्सिया (Hypoxia) ऑक्सिजनची कमतरता होऊ शकते, ज्यामुळे खराब झालेल्या पेशींची दुरूस्ती आणि पुनरुत्पादन मंदावते. यामुळे बरे होण्यास जास्त वेळ लागतो आणि गुंतागुंत होण्याचा धोका वाढतो.
भाजल्यावर बर्फ लावण्याशी संबंधित संभाव्य धोके
डॉ. वुप्पलापती यांच्या मते, “बर्फ लावण्याचा सर्वात मोठा धोका म्हणजे ऊतींचे अतिरिक्त नुकसान. बर्फामुळे हिम बाधा होऊ शकते, ज्यामध्ये ऊती गोठतात आणि बर्फाचे स्फटिक तयार होतात. यामुळे पेशी फुटू शकतात आणि मरतात, ज्यामुळे आग अधिक तीव्र होते. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की,”बर्फाच्या थंडपणामुळे वेदना कमी होण्याऐवजी वाढू शकते. बर्फाच्या थंडपणामुळे तो भाग तात्पुरता सुन्न होतो. बर्फ त्वचेच्या नैसर्गिक संरक्षणात्मक अडथळ्याला देखील नुकसान पोहोचवू शकतो, ज्यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो.”
भाजलेल्या जखमांसाठी योग्य प्रथमोपचार काय आहे?
भाजलेली जागा थंड करा
भाजलेल्या भागाला ताबडतोब थंड पाण्याखाली १० ते २० मिनिटे ठेवा. यामुळे त्वचा थंड होते, जळण्याची तीव्रता कमी होते आणि वेदना कमी होतात. पाण्याने थंड करणे फायदेशीर आहे कारण ते त्वचेचे तापमान हळूहळू कमी करते आणि नुकसान होत नाही. तथापि, लक्षात ठेवा की भाजलेल्या भागाला खूप थंड पाण्याखाली ठेवू नका. भाजलेल्या भागावर थंड पाणी ठेवल्याने त्वचा हळूहळू थंड होण्यास मदत होते. त्यानंतर, स्वच्छ, निर्जंतुक कापडाने तो भाग झाका आणि आवश्यक असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
भाजलेली जागा झाकून टाका
थंड झाल्यावर, त्या भागाला निर्जंतुक, चिकट नसलेल्या पट्टीने किंवा स्वच्छ कापडाने झाकून टाका. यामुळे संसर्ग आणि पुढील दुखापत टाळता येते आणि जखमेसाठी थोडेसे ओलसर वातावरण तयार होते, ज्यामुळे बरे होण्यास मदत होते.
बर्फ पूर्णपणे टाळा
भाजलेल्या त्वचेवर कधीही बर्फ किंवा बर्फमिश्रित पाणी वापरू नका. यामुळे फायद्यापेक्षा जास्त नुकसान होऊ शकते आणि बरे होण्यास विलंब होऊ शकतो. सौम्य थंडपणा आणि सुरक्षिततेवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.
वेदना कमी करण्यासाठी औषधोपचार
वेदना आणि सूज कमी करण्यासाठी आयबुप्रोफेन किंवा पॅरासिटामॉल सारखी ओव्हर-द-काउंटर औषधे घेतली जाऊ शकतात. शरीरातील आग होण्याची प्रक्रिया कमी करून ही औषधे आराम देतात.
डॉक्टरांना कधी भेटायचे
जर जळजळ गंभीर असेल, जसे की फोड, काळे किंवा भाजलेले, किंवा भाजलेले भाग तुमच्या हाताच्या तळव्यापेक्षा मोठे असेल, तर ताबडतोब वैद्यकीय मदत घ्या. डॉक्टर भाजलेल्या जखमेचे अचूकपणे मूल्यांकन करू शकतात आणि पुढील गुंतागुंत टाळण्यासाठी योग्य उपचार देऊ शकतात.
