सकाळी उठल्यानंतर सगळ्यात आधी मोबाईल पाहता? मेंदू आणि शरीरावर होतो गंभीर परिणाम; जाणून थक्क व्हाल

ॲनेस्थेशियोलॉजी आणि इंटरव्हेंशनल पेन मेडिसिनमध्ये डबल बोर्ड सर्टिफाइड असलेले, जर्मनटाउन नॅशनल स्पाइन अँड पेन सेंटरचे वैद्यकीय संचालक आणि अवेनीर न्यूट्रिशनचे मुख्य वैद्यकीय अधिकारी कुणाल सूद यांनी सकाळी उठल्याबरोबर मोबाईल फोन स्क्रोल करण्याच्या सवयीच्या मज्जासंस्थेवरील आणि मानसिक परिणामांबद्दल सोशल मीडियावर एक पोस्ट शेअर केली आहे. ते म्हणाले की, सकाळी फोन वापरल्याने मेंदू झोपेतून जागा होत असतानाच तो नोटिफिकेशन्स, सामाजिक तुलना, अतिरिक्त माहिती आणि विचलित करणाऱ्या गोष्टींच्या संपर्कात येतो. चला, तज्ज्ञांकडून जाणून घेऊया की सकाळी उठल्याबरोबर मोबाईल फोन स्क्रोल केल्याने तणाव कसा निर्माण होतो.

दिवसाची सुरुवात मोबाईल फोनने केल्याने तणाव कसा वाढतो?

तज्ज्ञांच्या मते, जागे झाल्यावर लगेच मोबाईल फोन वापरल्याने शरीराची नैसर्गिक तणाव प्रतिक्रिया लक्षणीयरीत्या वाढू शकते, कारण जागे झाल्यावर कॉर्टिसोलची पातळी नैसर्गिकरित्या वाढते, या प्रक्रियेला ‘कॉर्टिसोल अवेकनिंग रिस्पॉन्स’ असे म्हणतात. त्यामुळे ईमेल, संदेश, बातम्या किंवा सामाजिक तुलना यांसारख्या गोष्टींच्या लगेच संपर्कात आल्याने सिम्पॅथेटिक नर्व्हस सिस्टीम अतिसक्रिय होऊ शकते आणि मानसिक ताण वाढू शकतो.

डॉ. सूद यांनी असेही स्पष्ट केले की, नोटिफिकेशन्सची रचनाच आपल्याला सतत विचलित करण्यासाठी आणि तात्काळ प्रतिसाद देण्याची निकड निर्माण करण्यासाठी केलेली असते. संशोधनातून असे दिसून येते की, एखादी व्यक्ती फोनकडे न पाहताही, केवळ नोटिफिकेशन्सच्या उपस्थितीमुळे लक्ष आणि संज्ञानात्मक नियंत्रणावर परिणाम होऊ शकतो.

त्यांनी पुढे स्पष्ट केले की, वारंवार फोन तपासण्याच्या सवयीमुळे चिंतेचे चक्र अधिक दृढ होऊ शकते, विशेषतः जर त्या व्यक्तीला काहीतरी गमावण्याची भीती (FOMO) वाटत असेल. काही लोक रात्री काय घडले हे पाहण्यासाठी सकाळी उठून आपला फोन उचलतात, यामुळे तात्पुरता दिलासा मिळतो; पण जेव्हा त्यांना पुन्हा चिंता वाटते, तेव्हा हा दिलासा पुन्हा फोन तपासण्याच्या सवयीला बळ देतो. मेसेजेस, रिमाइंडर्स, सोशल मीडिया अपडेट्स, कामाशी संबंधित बातम्या, हे सर्व फोनवर एकाच ठिकाणी एकत्र येते. माहितीचा हा अतिरिक्त साठा मेंदूच्या प्राधान्यक्रम ठरवण्याच्या आणि त्यावर प्रभावीपणे प्रक्रिया करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकतो. त्यांनी असेही सांगितले की, दिवसाची सुरुवात स्वतःच्या प्राधान्यक्रमांऐवजी बाह्य मागण्या आणि प्रतिक्रियांनी केल्यास, दिवसभरातील लक्ष आणि एकाग्रतेच्या पद्धतींवर परिणाम होऊ शकतो

जागे झाल्यानंतरचा काळ मेंदू आणि मज्जासंस्थेसाठी महत्त्वाचा का असतो?

बंगळुरू येथील एचसीजी हॉस्पिटल्समधील वरिष्ठ मिनिमली इनवेसिव्ह ब्रेन अँड स्पाइन सर्जन, डॉ. जगदीश चट्टनल्ली यांनी स्पष्ट केले की, जागे झाल्यानंतरची पहिली काही मिनिटे अत्यंत महत्त्वाची असतात. या काळात मेंदू हळूहळू झोपेतून पूर्ण जागृतावस्थेत जातो. याच वेळी लक्ष, भावनांचे नियमन आणि निर्णयक्षमता यांच्याशी संबंधित चेतासंस्थेचे जाळे पुन्हा सक्रिय होऊन त्यांच्यात समन्वय साधला जातो.

या काळात मेंदूवर अचानक नोटिफिकेशन्स, मेसेजेस, बातम्या किंवा सोशल मीडियाचा भडिमार होतो, ज्यामुळे त्यावर प्रचंड संवेदी आणि मानसिक दबाव येतो, ज्याला सामोरे जाण्यासाठी तो अजून पूर्णपणे तयार नसतो. ही अचानक आलेली उत्तेजना, मेंदूची नैसर्गिकरित्या जागे होण्याची प्रक्रिया पूर्ण होण्याआधीच तणाव आणि सतर्कतेची प्रतिक्रिया वाढवू शकते, ज्यामुळे दिवसाच्या सुरुवातीलाच मानसिक ताण आणि थकवा येतो.

मोबाईल पाहण्याचे मज्जासंस्थेवरील परिणाम

डॉ. चट्टनल्ली स्पष्ट करतात की, जागे झाल्यावर लगेचच जेव्हा सिम्पॅथेटिक नर्व्हस सिस्टीम (sympathetic nervous system) सक्रिय होते, तेव्हा शरीर अत्यंत सतर्कतेच्या अवस्थेत जाते. कॉर्टिसोल (cortisol) हे एक आवश्यक हार्मोन असून ते सकाळी नैसर्गिकरित्या वाढते, तरीही भावनिकरित्या उत्तेजित करणाऱ्या सूचना, कामाशी संबंधित संदेश किंवा चिंताजनक बातम्या या प्रतिसादाला आणखी तीव्र करू शकतात. व्यक्तीला दिवसभर चिंता, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, चिडचिड आणि मानसिक थकवा जाणवू शकतो. ते इशारा देतात की, जर ही स्थिती दीर्घकाळ टिकून राहिली तर व्यक्तीला लक्ष केंद्रित करणे, भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि ऊर्जेची पातळी स्थिर राखणे कठीण होऊ शकते.