जेवल्यानंतर आळस आणि लगेच झोप का येते? कारण फक्त पोट भरल्याचं नाही; शरीरात घडतंय ‘हे’…

शरीराचं जैविक घड्याळही असू शकतं कारण

जेवल्यानंतर झोप येण्यामागे दुपारची वेळही महत्त्वाची असते. आपल्या शरीरात सुमारे २४ तासांचं एक जैविक घड्याळ असतं. त्यालाच सर्केडियन ऱ्हिदम म्हणतात. झोप आणि जागेपणा, शरीराचं तापमान, हार्मोन्सची निर्मिती यांसह शरीरातील अनेक प्रक्रिया या जैविक घड्याळानुसार चालतात.

‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ जनरल मेडिकल सायन्सेस’च्या माहितीनुसार, शरीरातील ही घड्याळं आपल्याला कधी झोप येईल आणि कधी जागं राहता येईल, यावर परिणाम करतात. त्यामुळे दुपारच्या वेळेत नैसर्गिकरीत्या येणारी सुस्ती आणि त्याच वेळी झालेलं जेवण यांमुळे झोप अधिक जाणवू शकते.

जेवल्यानंतर शरीर काही काळ सुस्त होऊ शकतं

फक्त शरीराचं जैविक घड्याळच यासाठी जबाबदार नाही. काही वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये जेवण केल्यानंतर काही काळ झोप आणि सुस्ती वाढू शकते, असं दिसून आलं आहे.

एका नियंत्रित अभ्यासात १६ व्यक्तींचं निरीक्षण करण्यात आलं. जेवण झाल्यानंतर साधारण दीड तासाच्या आसपास त्यांना सर्वाधिक झोप येत असल्याचं आढळलं. ही सुस्ती त्यानंतरही काही तास टिकू शकते. विशेष म्हणजे शरीराचं जैविक घड्याळ लक्षात घेऊन अभ्यास करण्यात आला होता. त्यामुळे जेवल्यानंतर येणारी झोप केवळ दुपारच्या वेळेमुळेच येते, असं म्हणता येत नाही.

अन्न पचवण्यासाठी शरीरातील अनेक यंत्रणा एकत्र काम करतात. पोट भरल्याची जाणीव मेंदूपर्यंत पोहोचवणारे संकेतही या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. त्यामुळे जेवल्यानंतर झोप येणं खरं असलं तरी त्यामागे फक्त पोटाकडे रक्त गेल्याचं कारण देणं योग्य नाही.

जेवण किती अधिक झालंय हेही महत्त्वाचं

तुम्ही किती जेवता, याचाही झोप येण्यावर परिणाम होऊ शकतो. साधारणपणे भरपेट किंवा जड जेवण केल्यानंतर अधिक सुस्ती जाणवू शकते. कारण- अशा वेळी अन्न पचवण्यासाठी शरीराला अधिक काम करावं लागतं.

संशोधनानुसार, जेवणाचं प्रमाण आणि त्यातील घटक दोन्ही जेवणानंतरच्या सुस्तीवर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे भात-पोळी, भरपूर भाजी किंवा आमटी, त्यासोबत गोड पदार्थ असलेलं मोठं जेवण केल्यानंतर हलक्या जेवणाच्या तुलनेत अधिक झोप येण्याची शक्यता असते. मात्र, कार्बोहायड्रेट आणि चरबीचं प्रमाण अधिक असलेल्या वेगवेगळ्या जेवणांमध्ये झोप येण्याच्या बाबतीत नेहमीच मोठा फरक दिसतो, असं सर्व अभ्यासांमध्ये आढळलेलं नाही.

ताटात काय आहे, याकडेही लक्ष द्या

आपण खाल्लेल्या अन्नाचा शरीरावर परिणाम होत असतो. विशेषतः कार्बोहायड्रेट आणि साखर असलेले पदार्थ खाल्ल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढू शकते. त्याला प्रतिसाद म्हणून शरीर इन्सुलिन सोडतं. आपण कोणता पदार्थ किती प्रमाणात खातो, यानुसार रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वेगानं वाढून नंतर कमी होऊ शकते किंवा काही काळ हळूहळू बदलू शकते.

म्हणूनच अधूनमधून जेवल्यानंतर थोडी झोप येणं आणि प्रत्येक जेवणानंतर प्रचंड सुस्ती जाणवणं, या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत.

आयसीएमआर-एनआयएनच्या २०२४ च्या भारतीयांसाठीच्या आहार मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये आहारात विविध प्रकारच्या नैसर्गिक आणि पौष्टिक पदार्थांचा समावेश करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. भाज्या, फळं, संपूर्ण धान्य किंवा भरडधान्यं, कडधान्यं, डाळी आणि कडधान्यांपासून मिळणारे प्रथिने, सुकामेवा यांसारख्या पदार्थांना आहारात स्थान देण्यावर भर देण्यात आला आहे. अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ, परिष्कृत धान्य आणि अतिरिक्त साखरेचं सेवन कमी करण्याचा सल्लाही देण्यात आला आहे.

रात्रीची अपुरी झोपही ठरू शकते कारण

दुपारच्या जेवणानंतर किती झोप येते, यावर मागील रात्रीची झोपही परिणाम करू शकते. रात्री पुरेशी झोप झाली नसेल किंवा झोपेची वेळ सतत बदलत असेल, तर दिवसभर सुस्ती जाणवू शकते. अशा वेळी दुपारच्या जेवणानंतर शरीराची नैसर्गिक सुस्ती आणखी वाढू शकते आणि डोळे उघडे ठेवणं कठीण होऊ शकतं.

त्यामुळे एखाद्या दिवशी जेवल्यानंतर खूप झोप येते आणि दुसऱ्या दिवशी तितकीशी झोप येत नाही, यामागे तुमच्या मागील रात्रीच्या झोपेचा फरकही असू शकतो.

प्रत्येक जेवणानंतर झोप येत असेल तर?

कधीतरी जेवल्यानंतर झोप येणं सामान्य असू शकतं. मात्र, बहुतेक वेळा जेवल्यानंतर असामान्य प्रमाणात झोप येत असेल किंवा दिवसभर जागं राहणं कठीण होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

अशा वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणं योग्य ठरू शकतं. काही वेळा मधुमेहासारख्या आरोग्यविषयक समस्यांशीही थकवा आणि दिवसभराची झोप संबंधित असू शकते. अतितहान, वारंवार भूक लागणं, वारंवार लघवी होणे, विनाकारण वजन कमी होणं किंवा दृष्टी धूसर होणं अशी लक्षणंही असतील, तर वैद्यकीय तपासणी आवश्यक ठरू शकते.

जेवल्यानंतर झोप कमी करण्यासाठी काय कराल?

यासाठी सर्वांत आधी संतुलित आणि पौष्टिक आहार घेण्याकडे लक्ष द्या. अतिजड किंवा अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ वारंवार खाणं टाळा. रात्री पुरेशी झोप घ्या. जेवल्यानंतर लगेच आडवं होण्याऐवजी थोडं चालणं किंवा हलकी शारीरिक हालचाल करणं उपयोगी ठरू शकतं.

म्हणूनच पुढच्या वेळी जेवल्यानंतर डोळे जड झाले, तर केवळ जेवणालाच दोष देऊ नका. तुमचं शरीराचं घड्याळ, ताटातलं जेवण, जेवणाचं प्रमाण आणि मागील रात्रीची झोप या सगळ्यांचा त्यामागे वाटा असू शकतो.