वजन कमी करण्यासाठी गोळ्या- इंजेक्शन्स घेताय? थांबवल्यानंतर तुमचं वजन झपाट्याने वाढेल का? डॉक्टरांचा धक्कादायक खुलासा

फोर्टिस सीडीओसी हॉस्पिटल फॉर डायबिटीज अँड अलाइड सायन्सेस, दिल्लीचे कार्यकारी अध्यक्ष डॉ. मिश्रा सांगतात की,”लोक औषधांमुळे सहज वजन कमी करतात, पण औषधं थांबल्यानंतर खरी चिंता सुरु होते. औषधांचा वापर थांबल्यानंतर चयापचय आणि भूक कशी बदलते, याचा विचार केला पाहिजे. संशोधनात दिसून आले आहे की जास्तीत जास्त प्रकरणांमध्ये वजन परत येऊ लागते, ज्याला वजन वाढणे म्हणजे ‘Weight Rebound’ असे म्हणतात.

वजन कमी करण्याच्या औषधांचा परिणाम (Effect of Weight Loss Drugs)

स्थुलता ही दीर्घकालीन आणि पुनरावृत्ती होणारी समस्या आहे, जी शरीराच्या जैविक प्रक्रिया, वर्तन आणि पर्यावरणाचा जटिल मिश्रण आहे. कोणत्याही पद्धतीने वजन कमी केल्यास, आहार, व्यायाम, औषधं किंवा सर्जरी — शरीर स्वत:ला सांभाळण्यासाठी प्रतिक्रिया देत असते. भूक वाढवणारे हार्मोन्स सक्रिय होतात, पोट भरल्याचा संकेत देणारे हार्मोन्स कमी होतात, आणि शरीराची ऊर्जा वापरण्याची गती कमी होते. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर शरीर वजन परत वाढवण्याचा प्रयत्न करते.

वजन कमी करणाऱ्या औषधांमुळे भूक कमी करतात, पोट भरल्याची भावना वाढवते, आणि आतडे- मेंदूला जाणारे संकेत बदलतात. औषधं चालू असताना वजन कमी होत राहते, पण औषधं थांबल्यानंतर शरीर पुन्हा पूर्वीच्या जैविक प्रक्रियेत जातं.

संशोधनात काय आढळले (Shocking Findings from Research)

ब्रिटिश मेडिकल जर्नल (BMJ) मध्ये प्रकाशित पद्धतशीर पुनरावलोकन आणि मेटा-विश्लेषणमध्ये ३७ संशोधनांची माहिती आणि ९००० पेक्षा जास्त प्रौढ लोकांचा अभ्यास केला गेला, ज्यांनी वजन कमी करण्याच्या औषधांचा वापर बंद केला होता.

औषधं थांबल्यानंतर, लोक सरासरी ०.४ किलो प्रति महिना वजन वाढतात. सेमाग्लूटाइड(Semaglutide) आणि टिरझेपाटाइड(tirzepatide)सारख्या नवीन औषधांमध्ये वाढीची गती ०.८ किलो प्रति महिना होती. यानुसार सुमारे १.७ वर्षांत वजन पुन्हा सुरूवातीच्या पातळीवर येते.

वजनासह मेटाबॉलिक हेल्थही हळूहळू खराब होते. रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रण, कोलेस्ट्रॉल सुधारणा आणि रक्तदाब कमी होणे, जे औषधं घेताना फायदे होते, ते १–१.५ वर्षांत पूर्ववत होतात.

जीवनशैलीतील बदल आणि औषधांमधला फरक (Lifestyle Programs vs Drugs)

अभ्यासात आढळले की, औषधं बंद केल्यावर वजन वाढण्याची गती ही आहार आणि व्यायाम बंद केल्यानंतर वजन वाढणाच्या गतीपेक्षा जास्त होती. याचा अर्थ असा नाही की, आहार-व्यायाम कमी प्रभावी आहे; फरक असा की जीवनशैलीतील बदलामुळे काही चांगल्या सवयी निर्माण होतात, ज्यामुळे वजन परत वाढण्यापासून थोडं प्रतिबंध होतो. औषधांमुळे फक्त चालू असताना परिणामकारक असतात.

उपचारासाठी दीर्घकालीन दृष्टीकोन आवश्यक (Need for Long-Term Treatment)

विशेषज्ज्ञ म्हणतात की, स्थुलतेला उच्च रक्तदाब किंवा डायबिटीजसारखे पाहावे. जसे रक्तदाबाची औषधं थांबल्यानंतर पुन्हा वाढते, तसाच वजन कमी करण्याची औषधं थांबल्यावर वजन परत येते.

गंभीर स्थुलता, मधुमेह, फॅटी लिव्हर किंवा हृदयाच्या आजारांचा धोका असलेल्या रुग्णांसाठी या औषधांमुळे जीवन बदलणाऱ्या ठरू शकतात, परंतु दीर्घकालीन वापर आवश्यक आहे.

औषधं थांबवल्यास पर्याय (Alternatives When Stopping Drugs)

• काही रुग्णांसाठी कमी प्रभावी डोजवर औषधं चालू ठेवणे आवश्यक असते.
• अचानक औषधं बंद न करता हळूहळू डोज कमी करणे वजन वाढण्याची गती मंद करू शकते (सद्य संशोधन सीमित).
• इंटरमिटेंट औषधं वापर — काही काळ औषधं, काही काळ न वापरणे,
• नियंत्रणाखाली — खर्च आणि दुष्परिणाम कमी करण्यास मदत करू शकते, परंतु अधिक अभ्यास आवश्यक आहे.
• काही प्रकरणांमध्ये मजबूत औषधांमुळे नंतर हलक्या आणि स्वस्त औषधांकडे शिफ्ट करणे उपयुक्त ठरू शकते.

जीवनशैलीची भूमिका (Role of Lifestyle)

वजन कमी झाल्यानंतर व्यायाम वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कमी वजनावर शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम करणे सोपे असते, आणि वजन पुन्हा वाढण्यापासून बचाव करता येतो.

यासह, उच्च प्रथिनेयुक्त आहार, अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूडपासून दूर राहणे, आणि गरज पडल्यास मील रिप्लेसमेंट प्लॅन(Meal Replacement Plan) वजन स्थिर ठेवण्यास मदत करतात.

निष्कर्ष (Conclusion)

औषधं बंद केल्यावर वजन वाढणे कोणाच्याही कमतरता किंवा अनुशासन कमी नसल्याचे लक्षण नाही; ही शरीराची नैसर्गिक जैविक प्रतिक्रिया आहे.

डॉक्टरांसाठी आव्हान आहे की, या औषधांना तात्परत्या काळासाठी उपाय म्हणून न पाहता, स्थुलतेच्या दीर्घकालीन आणि सर्वांगीण देखभालीचा भाग मानावे. विशेषतः भारतासारख्या संसाधने मर्यादित असलेल्या देशात, योग्य रुग्णांना प्राधान्य देणे, किफायतशीर धोरणे बनवणे, आणि योग्य जीवनशैली निवडणे गरजेचे आहे.

टीप – वरील लेख प्राप्त माहितीवर आधारित आहे. कोणत्याही आरोग्यविषयक बदल, आहार किंवा औषधं बदलण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.