लक्षणे नसतानाही धोकादायक ठरते ‘जेनिटल टीबी’; महिलांनी वेळेत तपासणी का करावी?

जेनिटल टीबी ही ट्युबरक्युलोसिस (TB) चाच एक प्रकार असून ती शरीरातील इतर भागातून, विशेषतः फुफ्फुसांमधून, महिला प्रजनन अवयवांपर्यंत पोहोचू शकते. सुरुवातीला हा संसर्ग फॅलोपियन ट्यूब (Fallopian Tubes) ला प्रभावित करतो आणि नंतर गर्भाशय (Uterus), अंडाशय (Ovaries) तसेच काही वेळा योनी (Vagina) पर्यंत पसरू शकतो. त्यामुळे गर्भधारणेच्या प्रक्रियेत अडथळे निर्माण होऊन वंध्यत्वाचा धोका वाढतो.

जेनिटल टीबी म्हणजे काय? (What is Genital Tuberculosis?)

जेनिटल टीबी हा एक संसर्गजन्य आजार आहे जो Mycobacterium tuberculosis या जीवाणूमुळे होतो. हा जीवाणू शरीरातील दुसऱ्या भागात असलेल्या टीबीमधून रक्ताद्वारे किंवा लिम्फॅटिक प्रणालीद्वारे प्रजनन अवयवांपर्यंत पोहोचतो.

हा संसर्ग झाल्यावर फॅलोपियन ट्यूबमध्ये सूज येते आणि ट्यूब ब्लॉक होऊ शकतात. त्यामुळे अंडाशयातून बाहेर पडलेले अंडे गर्भाशयापर्यंत पोहोचण्यात अडचण येते आणि निषेचन (स्त्रीच्या अंडाणू आणि पुरुषाच्या शुक्राणू यांचा एकत्र येऊन भ्रूण तयार होण्याची प्रक्रिया (Fertilization) होणे कठीण होते.

जेनिटल टीबीची लक्षणे कोणती? (Symptoms of Genital Tuberculosis)

जेनिटल टीबीला ‘साइलेंट इन्फेक्शन’ म्हटले जाते, कारण अनेक वेळा याची लक्षणे स्पष्ट दिसत नाहीत. तरीही काही लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये:

• शारीरिक संबंधादरम्यान वेदना होणे
• पेल्विक भागात सतत दुखणे
• योनीभोवती सूज, लालसरपणा किंवा अस्वस्थता
• पीरियड्स अनियमित होणे
• अचानक वजन कमी होणे
• वारंवार ताप येणे किंवा थंडी वाजणे
• सतत थकवा आणि स्नायूंमध्ये वेदना

अनेक महिलांना या आजाराचे निदान तेव्हा होते, जेव्हा त्या वंध्यत्वाच्या उपचारासाठी डॉक्टरांकडे जातात.

जेनिटल टीबी कशी पसरते? (Causes and Spread of Genital Tuberculosis)

जेनिटल टीबी प्रामुख्याने शरीरातील इतर भागातील टीबीमुळे पसरते. यामागील प्रमुख कारणे अशी असू शकतात:

• फुफ्फुसांच्या टीबीमधून रक्ताद्वारे संसर्ग पसरणे
• कमी रोगप्रतिकारक शक्ती (Weak Immunity)
• संक्रमित व्यक्तीच्या जवळ राहणे
• खोकताना किंवा शिंकताना जीवाणूंचा प्रसार
• अत्यंत दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये लैंगिक संपर्क

महिलांवर आणि पुरुषांवर होणारा परिणाम (Impact on Women and Men)

जेनिटल टीबीचा परिणाम केवळ महिलांपुरता मर्यादित नसून पुरुषांनाही होऊ शकतो.

महिलांमध्ये:

• फॅलोपियन ट्यूब ब्लॉक होणे
• गर्भाशयाच्या आतील परत (Endometrium) खराब होणे
• भ्रूणाचे Implantation होण्यास अडचण
• वंध्यत्वाचा धोका वाढणे

पुरुषांमध्ये:

स्पर्म वाहून नेणाऱ्या नलिकांमध्ये ब्लॉकेज
स्पर्म काउंट कमी होणे
टेस्टिसमध्ये सूज किंवा वेदना

कोणत्या लक्षणांवर त्वरित तपासणी करावी? (When to Seek Medical Help)

तज्ज्ञांच्या मते खालील लक्षणे दिसल्यास विलंब न करता तपासणी करणे आवश्यक आहे:

पूर्वी टीबी झाल्याचा इतिहास
दीर्घकाळ पेल्विक वेदना
अनियमित मासिक पाळी
दीर्घकाळ गर्भधारणा न होणे
अस्पष्ट कारणांमुळे वंध्यत्व

वेळेवर निदान झाल्यास गंभीर गुंतागुंत टाळता येऊ शकते.

जेनिटल टीबीचा उपचार कसा होतो? (Treatment of Genital Tuberculosis)

जेनिटल टीबीचा उपचार सामान्यतः ६ महिन्यांच्या अँटी-टीबी औषधांनी केला जातो.

पहिले २ महिने: चार प्रकारची औषधे दिली जातात
पुढील ४ महिने: दोन औषधांचा कोर्स सुरू ठेवला जातो

जर संसर्ग Drug-resistant TB स्वरूपाचा असेल, तर उपचार ९ ते २० महिने लागू शकतात.

उपचारामुळे संसर्ग बरा होतो; मात्र काही वेळा प्रजनन अवयवांना झालेली हानी पूर्णपणे भरून निघत नाही. अशा परिस्थितीत, गर्भाशयाची स्थिती चांगली असल्यास IVF (In Vitro Fertilization) हा पर्याय उपयोगी ठरू शकतो.

जेनिटल टीबीपासून बचाव कसा करावा? (Prevention Tips for Genital Tuberculosis)

या आजारापासून बचावासाठी काही सोप्या उपायांचा अवलंब करणे महत्त्वाचे आहे:

टीबीची लक्षणे दिसल्यास त्वरित तपासणी करणे
टीबीचा पूर्ण औषधोपचार वेळेवर पूर्ण करणे
रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत ठेवणे
स्वच्छतेची काळजी घेणे
संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात येताना सावधगिरी बाळगणे
नियमित आरोग्य तपासणी करणे, विशेषतः गर्भधारणेची योजना करताना

निष्कर्ष (Conclusion)

जेनिटल टीबी ही एक गंभीर पण अनेकदा दुर्लक्षित राहणारी समस्या आहे. ‘साइलेंट इन्फेक्शन’ असल्यामुळे ती दीर्घकाळ लक्षात न येता प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करू शकते. मात्र योग्य वेळी निदान आणि उपचार घेतल्यास या आजाराचे परिणाम मोठ्या प्रमाणात नियंत्रित करता येतात. World Health Day 2026 निमित्त महिलांनी आणि पुरुषांनीही आपल्या प्रजनन आरोग्याबाबत सजग राहणे हीच काळाची गरज आहे.