How to quit smoking cigarettes naturally : सिगारेटच्या प्रत्येक पाकिटावर कर्करोगामुळे (कॅन्सर) सडलेल्या गळ्याचे किंवा फुफ्फुसांचे अत्यंत भीतीदायक चित्र असते. तंबाखू जीवघेणी आहे, यामुळे हृदयाचे आजार, पक्षाघात (स्ट्रोक) आणि फुफ्फुस खराब होतात, हे प्रत्येक जण जाणतो. असे असूनही जगभरात कोट्यवधी लोक दररोज धूम्रपान करतात.
शेवटी असे का होते की मृत्यूची भीतीही या सवयीसमोर लहान वाटते? तंबाखूचे घातक परिणाम माहीत असूनही लोक सिगरेट किंवा तंबाखूची सवय का सोडू शकत नाहीत? वास्तविक पाहता, यामागे कमकुवत इच्छाशक्ती नसून एक वैज्ञानिक कारण लपलेले आहे. फरिदाबाद येथील अमृता हॉस्पिटलच्या सीनियर कन्सल्टंट (मेडिकल ऑन्कोलॉजी) डॉ. सफलता बाघमर यांनी एका वृत्तसंस्थेला याविषयी माहिती दिली आहे.
१) निकोटीनचे व्यसन
तंबाखूमध्ये आढळणारे निकोटीन हे जगातील सर्वात धोकादायक आणि व्यसन लावणार्या रसायनांपैकी (केमिकल्स) एक आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती धूम्रपान करते, तेव्हा निकोटीन धुराच्या माध्यमातून फुफ्फुसांतून अवघ्या काही सेकंदांत मेंदूपर्यंत पोहोचते. मेंदूत पोहोचताच ते डोपामाइन (Dopamine) उत्सर्जित करते, ज्याला ‘फील-गुड’ किंवा ‘रिवॉर्ड हार्मोन’ देखील म्हटले जाते.
यामुळे व्यक्तीला तात्पुरते सुख आणि आनंदाचा अनुभव येतो. हळूहळू मेंदूला या कृत्रिम सुखाची सवय जडते. जेव्हा निकोटीनचा परिणाम संपतो, तेव्हा मेंदू पुन्हा त्याची मागणी करतो. येथूनच सिगारेट किंवा तंबाखूचे व्यसन सुरू होते, ज्यातून बाहेर पडणे अत्यंत कठीण होऊन बसते.
२) तंबाखूचे जाळे
‘ग्लोबल अडल्ट टोबॅको सर्व्हे’ (GATS-2) ची धक्कादायक आकडेवारी दर्शवते की, भारतात सुमारे २६.७ कोटी लोक कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात तंबाखूच्या व्यसनाच्या विळख्यात आहेत. भारतात मोठ्या प्रमाणावर लोक खैनी, गुटखा आणि जर्दा यांसारख्या धूररहित तंबाखूचा वापर करतात. आपण सिगारेट पीत नसल्यामुळे सुरक्षित आहोत, असा त्यांचा समज असतो; परंतु हा एक मोठा भ्रम आहे.
दुसरीकडे, शहरातील आणि कॉर्पोरेट क्षेत्रात काम करणाऱ्या तरुण महिलांमध्ये मानसिक ताणतणाव (स्ट्रेस) आणि मित्रांच्या दबावामुळे (पीअर प्रेशर) सिगारेट पिण्याचे प्रमाण वेगाने वाढले आहे. यामुळे लोकांमध्ये विविध प्रकारच्या कर्करोगाचा (कॅन्सर) धोका वेगाने वाढत आहे.
३) ‘विड्रॉल सिंड्रोम’ची भीती (Withdrawal Syndrome)
जेव्हा एखादी व्यक्ती तंबाखू सोडण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा त्याचे शरीर आणि मेंदू या बदलाला विरोध करतात. वैद्यकीय भाषेत याला ‘निकोटीन विड्रॉल’ (Nicotine Withdrawal) म्हणतात. धूम्रपान बंद केल्यानंतर अवघ्या काही तासांतच व्यक्तीला भीती, चिडचिड, डोकेदुखी, एकाग्रतेचा अभाव, उदास वाटणे आणि अस्वस्थता येऊ लागते. अनेक जण हा शारीरिक आणि मानसिक त्रास सहन करू शकत नाहीत आणि या त्रासापासून वाचण्यासाठी पुन्हा सिगारेट पिण्यास सुरुवात करतात.
४) कॉर्पोरेट मार्केटिंगची चाल
तंबाखू कंपन्या आता तरुण पिढीला आणि महिलांना आकर्षित करण्यासाठी नवनवीन क्लृप्त्या शोधत आहेत. बाजारपेठेत फ्लेवर्ड सिगरेट, ई-सिगरेट (E-cigarette), स्लिम सिगरेट आणि निकोटीन पाऊच आणले जात आहेत. ‘कूल लाईफस्टाईल’ किंवा आधुनिक जीवनशैलीचा भाग म्हणून त्यांची जाहिरात केली जाते, ज्यामुळे लहान मुले आणि तरुण वर्ग या जाळ्यात सहज अडकतात.
या व्यसनातून सुटका कशी मिळवायची?
१) निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी (NRT): निकोटीन च्युइंगम किंवा पॅचच्या मदतीने शरीराची निकोटीनची गरज आणि व्यसन हळूहळू कमी केले जाते.
२) बिहेवियरल थेरपी (वर्तन उपचार): काउन्सेलिंगच्या माध्यमातून धूम्रपानाची इच्छा निर्माण करणाऱ्या घटकांना ओळखून ते टाळण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.
३) कौटुंबिक पाठिंबा: आपल्या जवळच्या व्यक्तींची साथ आणि मानसिक पाठबळ या कठीण प्रवासाला सोपे बनवते.
