सिक्स पॅक्स असूनही हृदय का दगा देतं? जिममध्ये ४७ वर्षीय डॉक्टरचा मृत्यू, ‘सायलेंट’ हार्ट अटॅकमागील ५ घातक कारणांकडे कधीच दुर्लक्ष करू नका

बंगळूरू येथील स्पर्श हॉस्पिटलचे मुख्य हृदयरोगतज्ज्ञ आणि वैद्यकीय संचालक डॉ. रंजन शेट्टी यांच्या मते, एखादी व्यक्ती केवळ बाहेरून तंदुरुस्त दिसते याचा अर्थ तिला हृदयाचा कोणताही आजार नाही असा होत नाही. अनेकदा शरीरात काही सुप्त (Hidden) आरोग्य समस्या असतात ज्यांचे निदान झालेले नसते आणि त्यामुळे अचानक जीवघेणी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. डॉ. शेट्टी यांनी स्पष्ट केले की, रक्तातील इलेक्ट्रोलाइट्सचे (उदा. पोटॅशियम) असंतुलन, हृदयाच्या ठोक्यांमधील तीव्र अनियमितता (Arrhythmia), तीव्र मानसिक ताण, झोपेचा अभाव किंवा शरीरातील निर्जलीकरण (Dehydration) यांसारख्या घटकांमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. यामुळेच वरवर पूर्णपणे फिट दिसणाऱ्या लोकांमध्येही अंतर्गत अशक्तपणा असू शकतो.

तंदुरुस्त व्यक्तीलाही येऊ शकतो हृदयविकाराचा झटका (Even Fit People Can Suffer a Heart Attack)

सुडौल शरीर, नियमित व्यायाम, विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके कमी असणे (Low Resting Heart Rate) किंवा लांब पल्ल्याचे अंतर धावण्याची क्षमता असणे, या सर्व गोष्टी आरोग्यासाठी सकारात्मक वाटू शकतात. तथापि, यावरून त्या व्यक्तीला कोणताही सुप्त हृदयरोग नाही असा निष्कर्ष काढता येत नाही. तीव्र किंवा अतिश्रमाच्या व्यायामादरम्यान हृदयाला दुप्पट वेगाने काम करावे लागते; यामुळे रक्तदाब वाढतो आणि शरीराची ऑक्सिजनची गरजही मोठ्या प्रमाणावर वाढते.

शारीरिक श्रमामुळे हृदयाची गती वाढणे ही एका निरोगी हृदयाची सामान्य शारीरिक प्रतिक्रिया आहे. तथापि, जर एखाद्या व्यक्तीच्या कोरोनरी धमन्यांमध्ये (हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या वाहिन्या) अडथळा असेल, हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये तीव्र अनियमितता असेल किंवा जन्मापासून हृदयात काही दोष असतील, तर व्यायामादरम्यान रक्तदाब अचानक वाढल्याने गंभीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. अनेकदा, व्यायामामुळे नवीन आजार निर्माण होत नाही; तर व्यायामाच्या अतिताणामुळे आधीपासून असलेल्या, पण माहित नसलेल्या सुप्त समस्येचा उद्रेक होतो.

वयाच्या ४० वर्षांनंतर व्यायामात निष्काळजीपणा करणे धोकादायक का? (Why Ignoring Rules After Age 40 Can Be Dangerous?)

वयाच्या ४० व्या वर्षी किंवा त्यानंतर अनेक घटक हृदयाच्या आरोग्यावर प्रतिकूल परिणाम करू शकतात, जसे की:

• उच्च कोलेस्ट्रॉल (High Cholesterol)
• उच्च रक्तदाब (High Blood Pressure)
• मधुमेह (Diabetes)
• तंबाखू किंवा धुम्रपानाचे सेवन
• पुरेशा झोपेचा अभाव
• दीर्घकालीन मानसिक ताण (Chronic Stress)
• अस्वास्थ्यकर आहार आणि मद्यपान
• हृदयरोगाचा कौतुक कौटुंबिक इतिहास (Family History)

काही लोकांना हृदयात तीव्र अडथळे असूनही कधीही स्पष्ट पूर्वसूचना किंवा गंभीर लक्षणे जाणवत नाहीत. ही बाब विशेषतः भारतासाठी चिंताजनक आहे, जिथे पाश्चात्य देशांच्या तुलनेत अत्यंत कमी वयात हृदयविकार होण्याचे प्रमाण वाढले आहे.

डॉक्टरांमध्ये वाढत्या कार्डियाक अरेस्टसाठी जबाबदार घटक (Factors Responsible for Increasing Symptoms of Cardiac Arrest Among Doctors)

डॉक्टरांच्या दैनंदिन जीवनातील तीव्र ताण हा यामागचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. वैद्यकीय ज्ञान असल्यामुळे डॉक्टरांना आजारांची लक्षणे, पुरेशी झोप, व्यायाम, रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणाचे महत्त्व पूर्णपणे माहीत असते. तरीही, धावपळीच्या जीवनशैलीमुळे डॉक्टर अनेकदा स्वतःच्या नियमित आरोग्य तपासणीकडे दुर्लक्ष करतात. लांबच्या पाळ्या (Long Shifts), रात्रीची ड्युटी, वारंवार खंडित होणारी झोप, मानसिक व भावनिक थकवा, रुग्णांची सततची जबाबदारी आणि जेवणाच्या अनियमित वेळा हे त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनतात.

अनेक वर्षे शरीराच्या नैसर्गिक जैविक घड्याळाच्या (Biological Clock) विरुद्ध काम केल्याने आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. हा दीर्घकालीन ताण आणि अपुरी झोप, हृदयरोगाच्या इतर धोक्याच्या घटकांसोबत मिळून कार्डियाक अरेस्टचा धोका प्रचंड वाढवते.

व्यायामाची तीव्रता किती महत्त्वाची आहे? (Does Exercise Intensity Matter?)

व्यायामादरम्यान हृदयाचे ठोके आणि रक्तदाब वाढतात, ॲड्रेनालाईन संप्रेरकाची पातळी वाढते आणि स्नायूंना अधिक ऑक्सिजनची गरज भासते. सामान्यतः ही प्रक्रिया आरोग्यासाठी फायदेशीर असते. तथापि, व्यायामाची तीव्रता किती आहे हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ज्या व्यक्तीला सुप्त हृदयरोगाचे निदान झालेले नाही, ती दैनंदिन कामे विनासायास करू शकते; परंतु अचानक व्यायामाचा अतिताण घेतल्यास गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात.

क्षमतेपेक्षा जास्त वजन उचलणे, तीव्र कार्डिओ व्यायाम करणे, व्यायामादरम्यान शरीरातील पाण्याची पातळी (Hydration) योग्य न राखणे किंवा अचानक अतिश्रम करणे यामुळे हृदयावर अतिरिक्त ताण येतो. एका व्यक्तीसाठी सुरक्षित असलेला व्यायामाचा प्रकार दुसऱ्यासाठी तितकाच सुरक्षित असेल असे नाही.

धोक्याच्या चिन्हांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नका (Don’t Ignore Any Danger Signs)

काही लोकांना कार्डियाक अरेस्टपूर्वी कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, तर काही जण सुरुवातीच्या हलक्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात. व्यायामादरम्यान किंवा व्यायामानंतर लगेचच तुम्हाला खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे आढळल्यास, त्वरित वैद्यकीय मदत घेतली पाहिजे:

• असामान्यपणे श्वास घेण्यास त्रास होणे (Shortness of Breath)
• छातीत दुखणे, जडपणा किंवा अस्वस्थता वाटणे
• चक्कर आल्यासारखे होणे किंवा डोळ्यांसमोर अंधारी येणे
• अचानक अत्यंत थकवा जाणवणे
• हृदयाचे ठोके अचानक खूप जलद किंवा अनियमित होणे
• व्यायाम करण्याची शारीरिक क्षमता अचानक संपल्यासारखी वाटणे
• ही लक्षणे दिसल्यास त्याकडे सामान्य थकवा म्हणून दुर्लक्ष न करता तातडीने तपासणी करून घेणे गरजेचे आहे.