12 December 2019

News Flash

प्रशासकीय सेवा : आयएएस अर्थात सनदी सेवांमधील संधी…

प्रशासकीय सेवांमध्ये जाऊन काम करण्याची अनेकांची इच्छा असते. तिथे जाण्यासाठी निकष कोणते असतात, अभ्यास नेमका काय असतो, तिथे कोणकोणत्या संधी उपलब्ध आहेत या सगळ्याची नीट

| May 8, 2015 01:16 am

lp00प्रशासकीय सेवांमध्ये जाऊन काम करण्याची अनेकांची इच्छा असते. तिथे जाण्यासाठी निकष कोणते असतात, अभ्यास नेमका काय असतो, तिथे कोणकोणत्या संधी उपलब्ध आहेत या सगळ्याची नीट माहिती घेतली तरच पुढचं पाऊल योग्य ठिकाणी पडतं.

सरकारी काम अन् सहा महिने थांब, ही म्हण आपल्याला उद्विग्न करू लागली आहे, विशेषत: वेग आणि गतिमानता हाच ज्या जगाचा आत्मा आहे, अशा जगात वावरताना.. पण खरं आव्हान हे चित्र बदलण्यात आहे. आणि जर ते पेलायची तुमची इच्छा असेल तर भारतीय सनदी सेवा तुमची वाट पाहात आहे.
सनदी सेवांचा पर्यायच का?
आपण कोणत्याही नोकरीची निवड करताना त्यासाठी सामान्यपणे कोणते निकष लावतो, याचा नीट विचार करून पाहू. आपल्या लक्षात येईल की उत्तम वेतन, सामाजिक प्रतिष्ठा, आपल्या कौशल्यांना-क्षमतांना आव्हाने, अंगभूत गुणांना वाव, स्थैर्य, अधिकार असा तो क्रम सापडतो. शिवाय, आपल्या मनात देशसेवा, सामाजिक उत्तरदायित्वे या गोष्टीही असतात. भारतीय प्रशासकीय सेवा किंवा सनदी सेवा हा सर्व अटी पूर्ण करणारा अत्यंत उत्तम पर्याय आहे.
यासाठी काय लागते?
प्रशासकीय सेवेत जाण्यासाठी आपल्याला देशातील कोणत्याही मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी आणि वयोमान २१ वर्षे पूर्ण असणे गरजेचे आहे. विद्यापीठीय परीक्षेतील टक्केवारी, आयुष्याच्या शैक्षणिक वाटचालीत दुर्दैवाने आलेली अपयशे, ग्रेड यापैकी कशामुळेही तुम्ही आयएएस होण्यापासून वंचित राहू शकत नाही.
केंद्रीय लोकसेवा आयोग
भारतीय नागरी सेवा परीक्षा या केंद्रीय लोकसेवा आयोगामार्फत घेतल्या जातात. परीक्षेची अधिसूचना जाहीर करणे, अभ्यासक्रम निश्चित करणे, भरतीची प्रक्रिया ठरवणे, भरतीसाठी उमेदवारांची संख्या निश्चित करणे, परीक्षेचे सर्व टप्पे सुरळीत पार पाडणे आदी सर्व बाबी आयोगाच्या अखत्यारीत येतात.
नेमक्या कोणकोणत्या सेवांमध्ये जाता येते?
आयएएस या सेवेला सर्वाधिक वलय प्राप्त झालेले असल्यामुळे सर्वसामान्यपणे आपल्या ओठी त्याच पदाचे नाव वारंवार येते. पण आयोगातर्फे नेमक्या कोणकोणत्या पदांसाठी परीक्षा घेतल्या जातात हे पाहणेही गरजेचे आहे. भारतीय प्रशासकीय सेवा (आयएएस), भारतीय पोलीस सेवा (आयपीएस), भारतीय परराष्ट्र सेवा (आयएफएस), भारतीय महसूल सेवा (आयआरएस), भारतीय वित्त व लेखा सेवा (आयएअ‍ॅण्डएस), भारतीय रेल्वे वाहतूक सेवा (आयआरटीएस), भारतीय माहिती सेवा (आयआयएस), सर्व केंद्रशासित प्रदेशांच्या सेवा, भारतीय संरक्षण लेखा सेवा (आयडीएस) अशा विविध २६ सेवांसाठी दरवर्षी आयोगातर्फे परीक्षा घेतल्या जातात. दरवर्षी केंद्र सरकारच्या कार्मिक विभागाने कळविलेल्या गरजांनुसार नेमकी किती पदांसाठी परीक्षा घेण्यात येणार हे स्पष्ट करण्यात येते.
परीक्षा पद्धती
या परीक्षा तीन टप्प्यांमध्ये होतात. पूर्वपरीक्षा, मुख्य परीक्षा आणि मुलाखत हे ते तीन टप्पे. पूर्वपरीक्षा ही आपल्या माहितीची, मुख्य परीक्षा ही आपल्या ज्ञानाची तर मुलाखत ही व्यक्तिमत्त्वाची चाचणी घेणारी असते. स्वाभाविकच पूर्वपरीक्षा ही बहुपर्यायी पद्धतीची, मुख्य परीक्षा लेखी आणि दीघरेत्तरी स्वरूपाची परीक्षा असते. अगदी एकाच शब्दात सांगायचे तर सूर्याखालील कशावरही प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. पण या वाक्याने घाबरून जावे असे नाही, कारण त्या प्रत्येक प्रश्नाचा त्या वर्षांतील घडामोडींशी संबंध असतो. उदाहरणार्थ- गेल्या वर्षी भारताने मंगळ मोहीम यशस्वी केली होती, आयएनएस विक्रमादित्य भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात दाखल झाली किंवा मुस्लिमांना दत्तक घेण्याचा अधिकार असल्याचे सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले होते, तर त्याच्या संदर्भाने प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. किंवा राजकीय वर्तुळात सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या- दोन वर्षे तुरुंगवासाची शिक्षा झालेल्यांना लोकप्रतिनिधित्व भूषविता येणार नाही- या निर्णयाला अनुसरून गेल्या वर्षी प्रश्न विचारले गेले आहेत. तेव्हा ज्या वर्षी आपण परीक्षा देणार आहोत, त्याच्या आदल्या वर्षांपासूनच्या चालू घडामोडींवर लक्ष ठेवणे अत्यावश्यक आहे.
प्रत्यक्ष परीक्षेचे गुणांकन
पूर्वपरीक्षा – ४०० गुण
(सामान्य ज्ञान २०० गुण, १०० प्रश्न)
(सीसॅट २०० गुण, ८० प्रश्न)
यात एक गंमत अशी असते की, आपण जे प्रश्न अचूक सोडवू त्याबद्दल आपल्याला पूर्ण गुण मिळतातच, पण जर आपले उत्तर चुकले तर आपण मिळवलेल्या एकूण गुणातून काही गुण वजा केले जातात. काही म्हणजे किती तर, चुकलेल्या प्रत्येक प्रश्नासाठी त्या प्रश्नाच्या एकूण गुणांच्या एक तृतीयांश इतके. थोडक्यात, आपल्याला ज्या प्रश्नांची उत्तरे माहिती नाहीत त्या प्रश्नांबद्दल थापा मारणे याला पूर्ण अटकाव करण्यात आला आहे.
हा टप्पा पार पडला की येतो तो मुख्य परीक्षेचा टप्पा. मुख्य परीक्षेत भारतीय भाषांचे दोन अनिवार्य पेपर असतात. यापैकी एक असतो, इंग्रजीचा तर दुसरा असतो कोणत्याही एका भारतीय भाषेचा, म्हणजेच आपल्यापुरता मराठीचा. हे पेपर प्रत्येकी ३०० गुणांचे असतात. यामध्ये उत्तीर्ण होणे अनिवार्य असते. मात्र अंतिम गुणवत्ता यादी तयार करताना या पेपरमधील गुण धरले जात नाहीत. थोडक्यात हे पात्रता पेपर असतात. त्याशिवाय, सामान्य ज्ञान या विषयाचे प्रत्येकी २५० गुण याप्रमाणे चार पेपर असतात. यामध्ये इतिहास, राज्यघटना, भारताचा भूगोल, जागतिक अर्थव्यवस्थेतील भारताचे स्थान, भारतीय परराष्ट्र धोरण, आंतरराष्ट्रीय राजकारण, विज्ञान तंत्रज्ञान आदींचा समावेश असतो. नव्याने तयार करण्यात आलेल्या अभ्यासक्रमानुसार एक प्रश्नपत्रिका ही नैतिकतेची तपासणी करणारी असते. योग्यायोग्यता, निर्णयक्षमता, नैतिक काय, प्रत्यक्ष एखादी परिस्थिती हाताळण्याची कौशल्ये आदी बाबी यातून तपासल्या जातात. नुकत्याच झालेल्या प्रश्नपत्रिका पहाता, सामान्यपणे तीन तासांमध्ये पाच हजार शब्दांचे लेखन करण्याचे आव्हान असते. तर आयोगाच्या वेळापत्रकाचा विचार करता, दररोज असे दोन पेपर सोडवावयाचे असतात. तात्पर्य एका दिवसात, सहा तासांमध्ये किमान ९ ते १० हजार शब्द लिहिण्याचे आव्हान असते. हे एवढय़ासाठीच नमूद केले कारण सध्या संगणकीय टंकलेखनाच्या जमान्यात आपली लेखनाची सवय आणि गती हरवत चालली आहे. तेव्हा या परीक्षांमध्ये ही गती उत्तम असणे हे आव्हान आहे.
या चार पेपरांव्यतिरिक्त एक निबंधाचा पेपर असतो. तोही २५० गुणांचा असतो. आपले एखाद्या विषयाचे आकलन आणि त्याविषयी आपली मते आपण किती तर्कशुद्ध आणि समतोलपणे मांडू शकतो हे यामध्ये पाहिले जाते.
याव्यतिरिक्त आपल्याला एक वैकल्पिक विषय निवडायचा असतो. म्हणजे कला, विज्ञान, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय आणि वाणिज्य अशा विविध शाखांमधील नियमित अभ्यासक्रमांमध्ये असणाऱ्या विषयांपैकी एक विषय आपण निवडावयाचा असतो. त्या विषयाच्या दोन प्रश्नपत्रिका असतात, प्रत्येकी २५० गुणांच्या. या विषयाची निवड करताना आपले त्या विषयातील ज्ञान, त्या विषयाची आपल्याला असलेली आवड आणि त्या विषयाचा अभ्यास करण्याची आपली क्षमता यांचा एकसामायिक पद्धतीने विचार करणे अपेक्षित असते. शिवाय आयोगाने जरी या विषयांमधील पदवीस्तराचे ज्ञान अपेक्षित असल्याचे नमूद केले असले तरीही प्रत्यक्षात प्रश्नांची सखोलता विचारात घेता पदव्युत्तर स्तराचा अभ्यास येथे अपेक्षित असतो.
तर अशी एकूण १७५० गुणांची मुख्य परीक्षा असते. अर्थात भाषेच्या ६०० गुणांच्या प्रश्नपत्रिका वेगळ्या, कारण त्यांचे गुण अंतिम गुणतालिकेसाठी धरले जात नाहीत.
मुलाखत ही २७५ गुणांची असते. आपल्या व्यक्तिगत माहितीपासून आपली शैक्षणिक पाश्र्वभूमी, आपल्याला असलेली सामाजिक प्रश्नांची जाण, आपल्याला असलेली नागरी समस्यांची जाणीव, त्यावरील आपले चिंतन, आपल्याकडील माहितीचा साठा, प्रामाणिकपणा, जे येत नाही ते येत नाही हे म्हणता येण्याचे धाडस, अशा अनेक बाबी या मुलाखतीत तपासल्या जातात. अगदी एकाच वाक्यात सांगायचे, तर सदर उमेदवार हा अधिकारी होण्याच्या पात्रतेचा आहे की नाही याची ही व्यक्तिमत्त्व चाचणी असते.
मुख्य परीक्षेचे १७५० गुण आणि मुलाखतीचे २७५ गुण यांच्या एकत्रित २०२५ गुणांपैकी मिळालेल्या गुणांवरून अंतिम यादी तयार केली जाते. विद्यापीठीय परीक्षांसारखे यामध्ये विशिष्ट टक्के मिळाले म्हणजे उत्तीर्ण असे काही नसते, तर ज्याप्रमाणे रिक्त पदे असतील त्यानुसार गुणानुक्रमे पहिल्या तितक्या व्यक्ती निवडल्या जातात. अपयशी ठरलेल्या उमेदवारांना पुन्हा एकदा पूर्वपरीक्षेपासून सुरुवात करावी लागते. कुठच्याही टप्प्यावर अपयश आले तरी सुरुवात पहिल्यापासूनच करावी लागते, त्या अर्थाने हे लेव्हल प्लेइंग फिल्ड आहे.
पूर्वतयारी
स्पर्धापरीक्षांचे आव्हान लक्षात घेता अगदी शालेय किंवा महाविद्यालयीन स्तरापासून आपल्याला तयारी करता येऊ शकेल. मराठी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषा संपूर्ण तयार करणे, वेगाने वाचन करणे, क्रमिक पुस्तकांव्यतिरिक्त अवांतर वाचनाची सवय लावणे, काळ-काम-वेग-व्याज-क्षेत्रफळे यांसारखी गणिते वेगाने सोडविण्याचा सराव करणे, इतिहास-राज्यशास्त्र-भूगोल-विज्ञान यांसारख्या विषयांमधील मूलभूत संकल्पना तयार करणे, भोवतालची परिस्थिती लक्षात घेऊन त्यानुसार आपली स्वत:ची मते तयार करणे अशा एक नाही तर अनेक बाबी आपल्याला शालेय स्तरापासूनच तयार करता येऊ शकतात. लेखनाचा सराव, विविध कौशल्ये विकसित करणे, वाचनाबरोबरच चिंतनाची सवय, पाठांतरापेक्षा समजून घेण्यावर भर देणे अशा बाबी आपल्याला भविष्याच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरतात. नियमित वृत्तपत्र वाचन करणे, त्यातही विशेष लेख, अग्रलेख वाचणे-ते समजावून घेणे या सवयी उपयुक्त ठरू शकतात. दररोज किमान एक मराठी (किंवा अन्य प्रादेशिक भाषेतील) वृत्तपत्र व किमान एक इंग्रजी वृत्तपत्र वाचणे गरजेचे आहे. त्याबरोबरच काही उत्तम नियतकालिके, काही संकेतस्थळे आवर्जून पाहावीत. सरकारी अर्थसंकल्प पाहणे, तो समजावून घेणे, किमान त्याविषयी जिज्ञासा दर्शविणे अशा गोष्टींमुळे आपली पूर्वतयारी चांगली होत जाते. आणि परीक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक असणाऱ्या सवयी आपोआप अंगी भिनत जातात.
उपयुक्त पुस्तके –
एनसीईआरटीची इयत्ता ८ वी ते १२ वीपर्यंतची सर्व विषयांची पुस्तके, अविनाश धर्माधिकारी यांचे ‘नवा विजयपथ’, रत्नाकर गायकवाड यांनी लिहिलेले व यशदा प्रकाशनाने प्रसिद्ध केलेले ‘विकास प्रशासनाच्या विविध प्रयोगांचे अनुभवकथन’, लक्ष्मीकांत देशमुख लिखित ‘बखर भारतीय प्रशासनाची व प्रशासननामा, ज्ञानेश्वर मुळ्ये लिखित माती, पंख आणि आभाळ’ तसेच नोकरशाहीचे रंग आणि अरुण शौरी लिखित ‘गव्हर्नन्स’ (लाल फिती कारभार म्हणजे काय आणि तो कसा टाळावा यासाठी)
वयोमर्यादा आणि परीक्षा किती वेळा देता येते त्याविषयी थोडेसे..
या परीक्षेसाठी ज्याप्रमाणे किमान वयाची अट आहे तशीच कमाल वय किती असावे याविषयीही अटी आहेत. वयाची २१ वर्षे पूर्ण असणे ही किमान वयाची अट असून खुल्या संवर्गासाठी वयाच्या ३२ व्या वर्षांपर्यंत ही परीक्षा देण्याची मुभा देण्यात आली आहे. मात्र या कालावधीत खुल्या संवर्गातील मुलांना ही परीक्षा एकूण सहा वेळा देता येते. आणि परीक्षेचा केवळ अर्ज भरला म्हणजे परीक्षेचा अटेम्प्ट धरला जात नाही. तर प्रत्यक्ष परीक्षागृहात जाऊन हजेरीपटावर स्वाक्षरी करून पेपर लिहिला की मगच तो प्रयत्न धरला जातो. अन्य मागासवर्गीयांना ही परीक्षा ३५ व्या वर्षांपर्यंत आणि नऊ प्रयत्नांमध्ये देता येते. तर अनुसूचित जाती आणि जमातींसाठी ही वयोमर्यादा ३७ वर्षे असून त्यांच्या अटेम्प्टवर मर्यादा नाहीत.
परीक्षेचे वेळापत्रक
सामान्यपणे फेब्रुवारी ते मार्च महिन्यादरम्यान एम्प्लॉयमेंट न्यूज या वृत्तपत्रात या परीक्षेची जाहिरात प्रसिद्ध केली जाते. (यंदा १६ मे रोजी जाहिरात येणार आहे.) त्यानंतर बदललेल्या ट्रेंडनुसार ऑगस्ट महिन्याच्या शेवटच्या रविवारी पूर्वपरीक्षा होते. या परीक्षेचा निकाल साधारणपणे ऑक्टोबपर्यंत लागतो. आणि मुख्य परीक्षा डिसेंबर महिन्याच्या चौथ्या शुक्रवारी सुरू होते. त्यानंतर या परीक्षेचा निकाल लागून मार्च-एप्रिलमध्ये मुलाखती घेतल्या जातात. मे महिन्याच्या पहिल्या किंवा दुसऱ्या आठवडय़ात परीक्षेचा अंतिम निकाल जाहीर केला जातो. अर्थात काही वेळा प्रशासकीय कारणास्तव या वेळापत्रकात बदल केले जाऊ शकतात.
अभ्यास करण्याविषयी..
या परीक्षांचा अभ्यास घरच्या घरी करता येतो का, निश्चित करता येतो. मात्र अभ्यासाची दिशा, काय वाचावे – काय टाळावे, अभ्यासाची खोली (डेप्थ), आवाका, उत्तर लेखनाची पद्धत, सराव चाचण्या आदी बाबी लक्षात घेता या परीक्षांच्या अद्ययावततेची कल्पना असणारी एक तरी माहीतगार व्यक्ती आपल्याला मार्गदर्शन करण्यासाठी उपलब्ध असावी. अन् ती नसेल तर मात्र एखादा क्लास लावण्यास हरकत नाही. महाराष्ट्र राज्य सरकारतर्फे मुंबईत सीएसटीजवळ तसेच औरंगाबाद, नागपूर येथे राज्य प्रशासकीय प्रशिक्षण संस्था आहे. तेथे मोफत मार्गदर्शन करण्यात येते. निवासाची सोयही उपलब्ध असते. मात्र त्यासाठी दरवर्षी प्रवेशपरीक्षा घेतली जाते. या दोन्ही प्रकारच्या परीक्षांच्या जाहिराती वेळोवेळी राज्यातील अग्रगण्य वृत्तपत्रांत देण्यात येतात.
परीक्षेचे माध्यम
पूर्वपरीक्षा ही बहुपर्यायी प्रकारची असल्यामुळे तेथे माध्यमाचा प्रश्न उद्भवत नाही. प्रश्नपत्रिका या हिंदी व इंग्रजी माध्यमातून उपलब्ध असतात. मात्र मुख्य परीक्षा ही भारतीय राज्यघटनेच्या आठव्या परिशिष्टामध्ये नमूद केलेल्या २४ भारतीय भाषांपैकी कोणत्याही भाषेत लिहिता येते. अगदी मराठीतही. त्यासाठी आपले माध्यम कोणते असेल याचा निर्णय वेळीच घेणे गरजेचे आहे. मात्र दोन बाबी लक्षात ठेवाव्यात. या परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिका केवळ हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत उपलब्ध असतात आणि अनेक संदर्भ पुस्तके इंग्रजी भाषेत. मात्र आपल्या अभिव्यक्तीसाठी जी भाषा सुलभ वाटत असेल तीच भाषा निवडावी. त्याविषयी गल्लत करण्याचे कारण नाही. मातृभाषा हे माध्यम निवडून मागील काही वर्षांमध्ये अनेक मुले उत्तीर्ण झाली आहेत. मुलाखतही आपल्याला मातृभाषेत देता येते. फक्त त्यासाठी मुख्य परीक्षा मातृभाषेत दिलेली असणे अनिवार्य असते. अनेक उमेदवारांचा अनुभव मात्र असे सांगतो की, आयोगाचे मुलाखत मंडळ थेट संवाद व्हावा यासाठी किमान इंग्रजी भाषा मोडक्या-तोडक्या पद्धतीने संवादापुरती यावी अशा आग्रहाचे असते. मात्र याबाबत जिज्ञासूंनी विश्वास नांगरे-पाटील व भरत आंधळे यांच्या यूटय़ूबवरील ध्वनिचित्रफिती पाहाव्यात.
राज्यसेवा परीक्षा किंवा एमपीएससी
केंद्रीय स्तरावर घेतल्या जाणाऱ्या परीक्षेप्रमाणेच राज्याराज्यांमध्येही अशाच अधिकारीपदाच्या परीक्षा घेतल्या जातात. उपजिल्हाधिकारी, पोलीस उपअधीक्षक, किंवा साहाय्यक पोलीस आयुक्त, तहसीलदार, मंत्रालयातील कक्ष अधिकारी, सहकार तालुका उपनिबंधक, जिल्हा उपनिबंधक, विभागीय सहनिबंधक, महाराष्ट्र राज्य वित्त व लेखा सेवा, साहाय्यक विक्रीकर आयुक्त, उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी, गटविकास अधिकारी, राज्य उत्पादन शुल्क अधीक्षक, साहाय्यक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी या व अशा विविध पदांसाठी राज्य लोकसेवा आयोग परीक्षा घेतो. महाराष्ट्रात महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगातर्फे या परीक्षा घेतल्या जातात. केंद्रीय परीक्षांच्या तुलनेत या परीक्षेचा केंद्रबिंदू महाराष्ट्र राज्य व भारत इतका मर्यादित असतो. तर आयएएससाठी हाच केंद्रबिंदू भारत व इतर राष्ट्रे असा असतो.
परीक्षापद्धती
या परीक्षा राज्यसेवा म्हणून ओळखल्या जातात. येथेही पूर्वपरीक्षा, मुख्य परीक्षा आणि मुलाखत असाच क्रम असतो. मात्र येथे पूर्वपरीक्षा आणि मुख्य परीक्षा या दोन्ही परीक्षा बहुपर्यायी पद्धतीच्या असतात. पूर्वपरीक्षेत दोन प्रश्नपत्रिका सोडवायच्या असतात. प्रत्येकी २०० गुण आणि दोन तास. येथेही आयएएसच्या परीक्षेप्रमाणेच निगेटिव्ह मार्किंग पद्धती असते. थोडक्यात, उत्तर चुकल्यास मिळविलेल्या गुणांपैकी गुण वजा होणे. पहिला पेपर सामान्य ज्ञानाचा तर दुसरा कलपरीक्षण चाचणी अर्थात अ‍ॅप्टिटय़ूडचा.
सामान्य ज्ञानाच्या प्रश्नपत्रिकेमध्ये राज्य व राष्ट्रीयदृष्टय़ा महत्त्वाच्या अशा राज्य-राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय चालू घडामोडी, भारताचा इतिहास (महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भाने) व भारताची स्वातंत्र्य चळवळ, महाराष्ट्र-भारत आणि जगाचा भूगोल, राज्य व राष्ट्रीय स्तरावरील शासनपद्धती, राज्यघटना, आर्थिक जगातील घडामोडी, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, परिसंस्था आणि वातावरणीय बदल आदींविषयी प्रश्न विचारले जातात. २०० गुणांसाठी एकूण १०० प्रश्न असतात. त्यामुळे वेळ पुरेसा असतो आणि प्रश्नपत्रिका वाचून सहज पूर्ण होऊ शकते.
कलपरीक्षण चाचणीमध्ये आकलन, उताऱ्यावरील प्रश्न, बुद्धिमापन चाचणी, गणिते, आकडेमोड, नकाशा किंवा आलेखावरील प्रश्न, निर्णयक्षमता तपासणारे प्रश्न अशा अनेक बाबींचा समावेश असतो. येथे ८० प्रश्न असतात. मात्र उतारे बऱ्यापैकी क्लिष्ट असल्यामुळे वाचनासाठी वेळ पुरत नाही. त्यामुळे उमेदवारांनी परीक्षा देताना या बाबी लक्षात ठेवून वाचन वेग वाढविण्याचा सराव करावा.
या परीक्षेत उत्तीर्ण झाल्यानंतर मुख्य परीक्षा असते. येथे प्रत्येकी १५० गुणांचे सामान्य ज्ञानाचे चार पेपर असतात. पहिला इतिहास व भूगोल. दुसरा भारतीय राज्यघटना व भारतीय राजकारण. तिसरा मानव संसाधन विकास व मानवी हक्क, तर चौथा अर्थव्यवस्था, नियोजन, कृषी, विज्ञान व तंत्रज्ञान. असे हे चार पेपर. सर्व प्रश्नपत्रिका १५० प्रश्नांच्या व दोन तास वेळेत सोडविण्याच्या असतात. त्याच्याबरोबरीनेच अनिवार्य इंग्रजी व मराठी भाषेचे पेपर असतात. दोन्ही भाषांचे पेपर प्रत्येकी १०० गुणांचे प्रत्येकी तीन तासांचे व दीघरेत्तरी स्वरूपाचे असतात. या सर्व विषयांचा अभ्यासक्रम राज्य लोकसेवा आयोगाच्या (एमपीएससी) संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. एकूण मुख्य परीक्षा ८०० गुणांची असते.
त्यानंतर मुलाखत ही १०० गुणांची असते. मुख्य परीक्षा व मुलाखत यांच्या एकत्रित गुणांमधून अंतिम गुणवत्ता यादी तयार करताना गुण धरले जातात.
या सर्व प्रश्नपत्रिका मराठी व इंग्रजी माध्यमातून असतात. राज्य लोकसेवा आयोगातर्फे परीक्षेनंतर काही दिवसांतच आदर्श उत्तरतालिका जाहीर करण्यात येते. त्यामध्ये उमेदवारांच्या काही सूचना असल्यास त्यांवर विचार करून काही दिवसांनी अंतिम उत्तरे प्रसिद्ध केली जातात. शिवाय प्रत्यक्ष परीक्षेदरम्यान आपल्याला आपल्याच उत्तरपत्रिकेची (बहुपर्यायी असल्यामुळे एकच पान असलेली) कार्बन प्रत मिळते. त्यामुळे आयोगाने जाहीर केलेली उत्तरे, पुढील टप्प्यासाठी निर्धारित केलेली पात्रता गुणसंख्या आणि आपले गुण यांच्यात तफावत आल्यास आपल्याला पारदर्शी पद्धतीने खातरजमा करता येते. ही सुविधा केंद्रीय लोकसेवा आयोग देत नाही.
स्वरुप पंडित

First Published on May 8, 2015 1:16 am

Web Title: career special 24
टॅग Coverstory
Just Now!
X