24 August 2019

News Flash

सांस्कृतिक अंतराव

आजच्या या उद्धारपर्वात मराठी समाजाचं पुनरुत्थान करण्याची एक विलक्षण संधी मिळाली असूनही आपण समाज म्हणून ती घेऊ शकलेलो नाही. आपली मुलं जगभर गेली, पण आपलं

| May 19, 2013 12:39 pm

आजच्या या उद्धारपर्वात मराठी समाजाचं पुनरुत्थान करण्याची एक विलक्षण संधी मिळाली असूनही आपण समाज म्हणून ती घेऊ शकलेलो नाही. आपली मुलं जगभर गेली, पण आपलं समाजमन जिथे होतं तिथेच राहिलं. जुनाट परंपरा मोडण्याऐवजी आपण त्याच मोठय़ा करत बसलो. आíथक चौकट बदलली, आर्थिक संधी समोर आल्या; पण सांस्कृतिक क्षेत्रात विकास झाला नाही. समृद्धी आली, पण संपन्नता आली नाही. पसा आला, पण सुसंस्कृती आली नाही. उद्धारपर्वातली र्सवकषता आपण मिळवली नाही. ती मिळवायला हवी. हा ‘अंतराव’ कमी करणं हेच आता मराठी समाजाचं आद्य कर्तव्य आहे.
ब रोब्बर १५ वर्षांपूर्वी भारताच्या नजीकच्या इतिहासातली एक महत्त्वाची घटना घडली; जिचा सर्वदूर परिणाम आपल्या समाजावर झाला. १९९८ च्या १३ मे रोजी भारतानं पोखरणला अणुचाचण्या केल्या आणि जगाची भारताकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलली. पोखरणला केलेले हे अणुस्फोट किंवा चाचण्या या पहिल्याच नव्हत्या. त्यापूर्वी २४ वर्षांपूर्वी १९७४ मध्ये इंदिराजींच्या नेतृत्वाखाली ‘हसणारा बुद्ध’ या नावाने आपण अणुचाचण्या केल्या होत्या. पण आमच्याकडेही अणुतंत्रज्ञान आहे, हे जगाला कळणं आणि काही र्निबध घातले जाणं, याखेरीज त्याचा फार परिणाम झाला नाही. १९९८ ची परिस्थिती मात्र १९७४ पेक्षा खूप वेगळी होती. मधल्या २४ वर्षांत भांडवलशाही जग आणि समाजवादी जग यांच्यातील शीतयुद्ध संपलं होतं. बर्लिनची भिंत पडली होती. सर्वत्र आर्थिक उदारीकरणाचे वारे वाहू लागले होते. आणि भांडवलानं राजकीय क्षेत्रावरही आपला अंमल बसवायला सुरुवात केली होती.
जग जवळ येत चाललं होतं. इंटरनेट, माहिती- तंत्रज्ञानानं जगण्याची भाषा बदलली होती. पसा आणि पसाच श्रेष्ठ बनत चालला होता. प्रत्येक गोष्टीचा फायदा-तोटा मोजण्याची रीत रूढ झाली होती. आधुनिक व्यवस्थापनशास्त्र आता उद्योगक्षेत्राच्या बाहेर शासकीय, सांस्कृतिक, सामाजिक, अगदी स्वयंस्फूर्त कामातदेखील ढवळाढवळ करत प्रभाव दाखवायला लागलं होतं. याच काळात जगातल्या सर्व प्रश्नांची उत्तरं एमबीए ग्रॅज्युएट्स देतील, असाही एक अंधविश्वास निर्माण झाला होता. आणि नंतर तो दृढही झाला होता.
वेळ बघा कशी आहे! मुक्त अर्थव्यवस्थेचं हेच ते पहिलं आवर्तन पूर्ण होताना, आणि संयुक्त राष्ट्रसंघ व  जागतिक बँकेसारख्या संस्थांची पकड सर्वत्र सिद्ध होत असताना आपण हे अणुस्फोट केले आणि जगाचा आपल्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलला. भारताला जर अणुस्फोट करता येतात तर त्याला प्राथमिक शिक्षणासाठी किंवा खेडोपाडी शौचालये बांधण्यासाठी किंवा तत्सम सामाजिक कामांसाठी आर्थिक मदतीची गरजच काय, असं जगात म्हटलं जाऊ लागलं. त्यामुळे सामाजिक कामांसाठी आपल्याकडे येणारा निधी याच सुमारास आटला. आर्थिक दाता संस्था (Funding Agencies) काढता पाय घेऊ लागल्या. या सर्वाचा परिणाम महाराष्ट्रातील सामाजिक कामांवर झाला.  
या घटनेला आणखी एक संदर्भ आहे. देशात आणीबाणी जाहीर होण्याच्या दोनच महिने आधी (३० एप्रिल १९७५) सायगाव पडलं आणि व्हिएतनाम युद्ध संपलं. या युद्धानं अमेरिका आणि पाश्चिमात्य देशांनी एक मोठा धडा घेतला. त्यांना वाटलं, व्हिएतनामसारखं छोटं राष्ट्र जर अमेरिकेसारख्या बलाढय़ देशाला नाकी नऊ आणत असेल तर भारत, चीन किंवा आफ्रिकेतील इतर राष्ट्रं काय करतील? त्यामुळे अशा राष्ट्रांत सनिकी आक्रमण करण्यापेक्षा सांस्कृतिक आक्रमण करावं, समाजातील बोलक्या आणि चळवळ्या लोकांशी, गटांशी संधान साधावं, त्यांना जवळ करावं. त्याच सुमारास देशभर झालेल्या आणीबाणीच्या परिस्थितीनंतर सामाजिक परिवर्तन करू इच्छिणारे असंख्य छोटे छोटे गट ठिकठिकाणी कामाला लागले; ज्यांचा राजकीय परिघाबाहेरच्या गरीबांना, तळागाळातल्या लोकांना संघटित करून या देशात आपण ‘संपूर्ण क्रांती’ करू शकू, यावर ठाम विश्वास होता. अशा शेकडो गटांना, चळवळींना त्या काळात प्रचंड परदेशी आíथक मदत मिळू लागली. महाराष्ट्रात तर परिवर्तनवादी संस्थांना अशी मदत मिळण्याचा मोठा इतिहास आहे. या रकमांमध्ये १९७७-७८ पासून १९९८-९९ पर्यंत प्रत्येक वर्षी वाढच होत गेली. भारतानं अणुस्फोट घडवले आणि ही परदेशी मदत रोडावली आणि महाराष्ट्राच्या सामाजिक क्षेत्रात एक नवा अध्याय सुरू झाला.
बरोबर याच सुमारास समाजाच्या इतरही भागांत बरेच बदल होत होते. बदलत्या अर्थव्यवस्थेत उद्योगसंस्था या फक्त नफा करण्यापुरत्याच राहिल्या नाहीत. उद्योगांची सामाजिक जबाबदारी (Corporate Social Responsibility) यासारखी कल्पना पुढे आली आणि मोठमोठय़ा उद्योगसंस्थांनीही सामाजिक कामांकरता पसा उभा करायला आणि द्यायला सुरुवात केली. काही ठिकाणी तर यापुढेही जाऊन आपल्या उच्चपदस्थ व्यवस्थापकांना सामाजिक कामांत उतरविण्याचे प्रयत्न झाले. भूजच्या भूकंपानंतर किंवा त्सुनामीसारख्या मोठय़ा नसíगक संकटानंतर महाराष्ट्रातील मोठमोठय़ा कंपन्या आणि उद्योगसमूह आपल्या फक्त पशानं नव्हे, तर ज्ञानानं, कौशल्यानं सामाजिक कामांत उतरले आणि एका वेगळ्या धाटणीचं काम त्यांनी महाराष्ट्रासमोर ठेवलं. नुसत्या दिखाऊ ‘लिपस्टिक’ सामाजिक कामापेक्षा अधिक सकस काम करण्याची पद्धती या मंडळींनी आणली. मला महाराष्ट्रातली अशी कित्येक उदाहरणं माहीत आहेत, की जिथे तंत्रज्ञानानं, आपल्याकडे असलेल्या व्यवस्थापकीय ज्ञानानं आणि वैश्विक दृष्टिकोनानं सामाजिक कामांची नानाविध दालनं उघडण्यासाठी नवनवी तरुण मंडळी पुढे सरसावली. इथे त्यांची नावं घेत बसत नाही, कारण त्याचा तपशील खूप मोठा आहे. पण जगातल्या सामाजिक कामाच्या विचारांचा फार थेट असा परिणाम महाराष्ट्रातल्या काही सामाजिक कामांवर झालेला आपल्याला दिसतो. त्यामुळे तत्पूर्वी सुमारे २०-२२ र्वष फक्त परदेशी पशांवर अवलंबून असलेलं सामाजिक काम कात टाकण्याच्या अवस्थेत आलं- तेही या उद्धारपर्वात.. बदलत्या आíथक परिस्थितीमुळेच!
ही परिस्थिती बदलत असताना आणि महाराष्ट्रातलं सामाजिक काम आता परदेशी डॉलरवर अवलंबून राहणार नाही अशी परिस्थिती निर्माण होत असताना, आणि मध्यमवर्गाकडे जो पसा येतो आहे तो सामाजिक कामाकडे वळवू शकतील अशी परिस्थिती घडत असताना त्या संधीचा फायदा मात्र इथल्या स्वयंस्फूर्त चळवळीनं घेतल्याचं दिसत नाही. ९० च्या दशकाच्या अखेरी-अखेरीस खरं म्हणजे मोठय़ा प्रमाणावर मराठी तरुण नोकरी-धंद्यानिमित्त परदेशी जाऊ लागला. पसा कमावू लागला. मला तर अशी कित्येक कुटुंबं माहीत आहेत, की ज्यांच्या घरातील जवळजवळ प्रत्येक तरुण मुलगा किंवा मुलगी एक तर परदेशी तरी आहे किंवा परदेशातून नोकरी करून आलेला/ आलेली आहे. त्यांना तिथलं, तिथल्या आचार-विचारांचं दर्शन झालेलं आहे.. एक वैश्विक दृष्टिकोन प्राप्त होण्याची संधी निर्माण झाली आहे. अशा तरुण मुलामुलींना महाराष्ट्रातल्या काही सामाजिक कामांशी जोडून घेण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न काही सन्माननीय अपवाद वगळता झाला नाही. खरं म्हणजे याच काळात जगभर सामाजिक प्रश्नांवर आपली एक जबाबदारी आहे असं मानून बिल गेट्स, वॉरन बफेसारख्या किंवा सी. के. प्रल्हाद यांच्यासारख्यांनी सामाजिक कामातील एक नवा अध्याय लिहिला. मात्र, त्या एका मोठय़ा घुसळणीला महाराष्ट्रातून पाहिजे तसा प्रतिसाद मिळाला नाही. उभरत्या आíथक परिस्थितीचं क्षितीज विस्तारत असताना आणि मराठी मध्यमवर्ग पसेवाला होत असताना तो अधिक समाजाभिमुख मात्र बनला नाही, किंवा त्यानं व्यापक सामाजिक उद्धाराला जोडून घेतलं नाही, ही मात्र चिंतेची बाब आहे. म्हणजे एका बाजूला बदलत्या बाजार संस्कृतीत शासन आपली सामाजिक जबाबदारी कमी करत असताना उद्योगविश्व पुढे सरसावत असलेलं आपण पाश्चात्य जगात पाहिलं; पण त्याचं अनुकरण महाराष्ट्रात मात्र झालं नाही.
उद्धारपर्वात मराठी मध्यमवर्गाकडे पसा आला. जगाशी जोडलं जाण्याची एक अद्भुत संधी त्याला मिळाली. जगात होत असलेल्या बदलांचा तो साक्षीदार बनला. जागतिक तापमानाविषयी, पर्यावरणवादी जीवनशैलीविषयी जगभर चाललेल्या विचारमंथनाकडे जवळून पाहण्याची संधी त्याला मिळाली. गेली दोन दशकं ती त्याला मिळते आहे. याच काळात जगभरचा माणूस आपल्या जगण्याकडे तटस्थपणे पाहायला लागला. आपण आत्तापर्यंत जो संहार केला, ज्या पद्धतीनं निसर्ग ओरबाडला, जो हावरटपणा केला, त्याची किंमत आपल्याला आता आपल्या वागण्यानंच चुकवावी लागणार, हेही त्याला याच काळात कळायला लागलं. मात्र, असं असताना त्याचे पडसाद, त्याची किरणं महाराष्ट्रात का नाही पडली, असं आपल्याला वाटणं फार स्वाभाविक आहे. खरी चिंतेची बाब आहे ती ही!
समाजशास्त्रामध्ये ‘सांस्कृतिक अंतराव’ (Cultural Lag) नावाची एक संकल्पना आहे. त्याचा अर्थ असा की, एखाद्या समाजाचा विकास होत असताना त्या समाजातील सर्व घटकांचा किंवा सर्व बाबींचा विकास हा सारख्या पद्धतीनं, सारख्या गतीनं होत नाही आणि त्यामुळे समाजात थोडा विचित्र तणाव निर्माण होतो. म्हणजे उदाहरणच द्यायचं तर इतिहासाच्या एखाद्या टप्प्यावर तंत्रज्ञानामध्ये खूप म्हणजे खूप सुधारणा होते; पण समाज फार शहाणा झालेला असतोच असं नाही. किंवा त्याच काळात त्या समाजातली अंधश्रद्धा जशी होती तशीच राहिलेली असते. समाजातली एक बाजू पुढे गेलेली असते, पण दुसरी- तितकीच महत्त्वाची बाजू- जिथे होती तिथेच राहिलेली असते. या उद्धारकाळात आपलं तसंच झालेलं आहे.  
गेल्या वीस-बावीस वर्षांत आर्थिक सुधारणा झाली आणि आपली अर्थव्यवस्था जगाशी जोडली गेली. आधीच शिकलेल्या समाजाला त्याचा फायदा मिळाला. जी संधी निर्माण झाली होती तिचा फायदा त्या वर्गानं मिळवला. मराठी समाजातली आपली मुलं परदेशी विद्यापीठांतून शिकू लागली, तिथे नोकरी करून समृद्धी प्राप्त करू लागली. मध्यम आणि उच्च मध्यमवर्गाकडे पसा खुळखुळू लागला. त्याची आवड बदलू लागली. जगाच्या बाजारात तो एक ग्राहक बनला. त्याला नवनवी क्षितीजं खुणावू लागली.
मात्र, असं असलं तरी या उद्धारपर्वात मराठी समाजाचं पुनरुत्थान (Renaissance) करण्याची एक विलक्षण संधी मिळाली असूनही आपण समाज म्हणून ती घेऊ शकलो नाही. आपली मुलं जगभर गेली, पण आपलं समाजमन जिथे होतं तिथेच राहिलं. जुनाट परंपरा मोडण्याऐवजी आपण त्याच मोठय़ा करत बसलो. आर्थिक चौकट बदलली, आर्थिक संधी समोर आल्या; पण सांस्कृतिक क्षेत्रात विकास झाला नाही. गाण्याच्या, वादनाच्या कार्यक्रमाला मोठमोठे प्रायोजक मिळू लागले खरे; पण गाण्याच्या क्षेत्रात नवे प्रयोग करणारी, व्यासंग असणारी मंडळी मात्र रोडावली. सामाजिक कामाला पसे देणारी मंडळी आली; पण झोकून देऊन काम करणारी मंडळी घडविण्याचे महाराष्ट्रातील कारखाने बंद झाले. एकेकाळी महाराष्ट्राला ‘कार्यकर्त्यांचं मोहोळ’ असं म्हणायचे, तशी परिस्थिती आज राहिलेली नाही. नेमक्या याच काळात पुस्तकं प्रकाशित होत राहिली. लोकांकडे पसा आला म्हणून ती खपतही राहिली. पण चांगले लेखक घडले नाहीत, समोर आले नाहीत. लेखक नाहीत, नाटककार नाहीत, चळवळी थांबल्या, नवा शोध क्षीण होत गेला. तंत्रज्ञान हातात आलं, पण ते निवडक काही जणांच्याच. महाराष्ट्रात विषमता वाढली. म्हणजे सुबत्ता आली; पण थोडय़ा माणसांकडे! बराचसा मराठी माणूस या उद्धारपर्वापासून लांब राहिला. आणि चिंतेची गोष्ट अशी की, जो पुढे गेला, त्याला मागे राहिलेल्यांची फारशी चिंता उरली नाही. एका रोमहर्षक उद्धारपर्वातून पुढे सरकताना आपल्या आपल्यातच एक ‘सांस्कृतिक अंतराव’ राहिला.
या उद्धारपर्वानं नवी आर्थिक संधी आपल्याला दिली असली तरी समाज शहाणा करण्यासाठी, तो अधिक संपन्न करण्यासाठी आपण कमी पडलो की काय असं वाटतं. म्हणजे समृद्धी आली, पण संपन्नता नाही. पसा आला, पण सुसंस्कृती नाही. उद्धारपर्वातली र्सवकषता आपण मिळवली नाही. ती मिळवायला हवी.  
हा ‘अंतराव’ कमी करणं हेच आता मराठी समाजाचं आद्य कर्तव्य आहे. चहूबाजूंनी उद्धाराची घोडदौड चालू असताना या ‘सांस्कृतिक अंतरावा’चं आपल्याला भान असू द्यावं, इतकंच!

First Published on May 19, 2013 12:39 pm

Web Title: marathi community got chance of renaissance but failed to grab it as a community