महिला छायाचित्रकारांची यशोगाथा

छायाचित्रकार या पुरुषांची मक्तेदारी मानल्या गेलेल्या क्षेत्रात अतिशय आत्मविश्वासाने पुढे येऊन, त्यात करिअर करणार्‍या महिलांचा आगळावेगळा परिचय डॉ. प्रवीण घोडेस्वार यांनी ‘कॅमेरा मागची ‘ती’’ या पुस्तकात करून दिला आहे. हे पुस्तक लिंगभावाच्या पलीकडे जाऊन केवळ माणूस म्हणून विकसित होण्याची स्त्रीची वाटचाल सांगते. हातात कॅमेरा घेऊन आजूबाजूचे विश्व कुतुहलाने न्याहाळत, संवेदनशीलतेने तसेच कलात्मक व मानवतावादी जाणिवेने अनेक छायाचित्रे टिपणार्‍या महिलांची यशस्वी गाथा या पुस्तकात आहे.

महाराष्ट्रातील व महाराष्ट्र बाहेरील अशा चाळीस महिला छायाचित्रकारांचा आलेख लेखकाने वाचकांसमोर उलगडून दाखवला आहे. या सार्‍याजणींचा मार्ग एक असला तरी जगण्यातील पैलू वेगवेगळे आहेत. प्रत्येकीच्या संघर्षाची धार अनोखी आहे, त्यामुळे कॅमेर्‍यामागच्या महिला छायाचित्रकारांविषयी वाचताना वाचक गुंतून जातो. लेखकाने छायाचित्रकार म्हणून करिअर करणार्‍या महाराष्ट्रातील महिलांचा शोध घेऊन त्यांचं मनोगत, त्यांचा प्रवास, त्यातील अडचणी यांवर प्रकाशझोत टाकला आहे. यामध्ये संगीता महाजन, विद्या कुलकर्णी, प्रियांका सातपुते, नीलिमा पाका टाक, देवळाणकर भगिनी, साक्षी माळी पाटील, स्नेहल महाले, ईशा मोहिनी अजित, सीमा जोशी, अमृषा अत्रे, सेजल चौक वाले, प्रतिभा औंधकर, पद्मावती वेल्हाळ, अनघा जांभुळकर, आभा चौबळ, सोनाली जोशी, स्वाती खेकाळे, गायत्री हसबनीस पिंगळे, अवंती कंसारा तांबट, शीतल विसपुते अशा महिला छायाचित्रकारांचा प्रवास वाचकांसमोर उलगडला आहे.

झोया लोबो या भारतातील पहिल्या पारलिंगी छायाचित्रकार असून इतर महिलांपेक्षा त्यांचा संघर्ष अधिक अवघड आहे. या क्षेत्रात ्त्रिरयांनी गरजेपोटी पदार्पण केले, यामध्ये बंगाल राज्य प्रथम क्रमांकावर आहे. ज्या काळात महिला पडदा प्रथेचे पालन करत असत त्या काळात पुरुषांनी फोटो काढणे ही गोष्ट दुरान्वयानेही शक्य नव्हती, त्यामुळे गरज म्हणून परदेशात व भारतात प्रामुख्याने बंगालमध्ये महिला छायाचित्रकार पुढे येऊ लागल्या. महाराणी मनमोहिनी या पहिल्या छायाचित्रकार. त्यांनी त्यात प्राविण्य मिळवले. अनेक महिलांनी आवड म्हणून छायाचित्रणाला सुरुवात केली. हळूहळू जम बसत व्यावसायिक फोटोग्राफर म्हणून यशस्वी वाटचालही केली. काहीजणींना भाऊ, पती, वडील यांचा वारसा मिळाला, पण अनेक जणींनी घरात कोणतीही पार्श्वभूमी नसतानाही छायाचित्रणात आपल्या कौशल्याची व कर्तृत्वाची मोहर उमटवली व या क्षेत्रात भरीव योगदान दिले आहे. होमी व्यारावाला या भारतातल्या पहिल्या छायाचित्रकार- ज्यांनी १९३८ ते १९७३ या कालावधीत सामाजिक अडथळे दूर करत छायाचित्रणाच्या माध्यमातून भारताचा राजकीय प्रबोधनाचा प्रवास टिपला. अन्नपूर्णा दत्त यांनी वर्ग व धर्माच्या सीमांच्या पलीकडे जाऊन छायाचित्रण कलेत एक दृष्टिकोन विकसित केला आहे. त्यांनी त्या काळात केलेली कामगिरी विलक्षण अशीच होती. व्यावसायिक छायाचित्रणाच्या क्षेत्रात जिद्द, चिकाटी, आत्मविश्वास, संयम, सातत्य, साहस व प्रयोगाशीलता यांचा अवलंब करत आपल्या कार्याचा वेगळा ठसा राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर उमटवणार्‍या महिला छायाचित्रकारांच्या यशाच्या कथा वाचकांना नक्कीच आवडतील व प्रेरणादायी ठरतील.

‘कॅमेर्‍यामागची ‘ती’’, डॉ. प्रवीण घोडेस्वार
भाग्यश्री प्रकाशन
पाने- १२८, किंमत- ३५० रुपये.