प्रश्नांच्या धगधगत्या अंगारावर चालणारे लेखन

पुस्तकाचे शीर्षकच प्रथम वाचकाला थांबवते. ‘शहाणा असशील तर लिहू नकोस’ या वाक्यात उपरोध आहे, वेदना आहे आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या मर्यादांवर मार्मिक भाष्य आहे. समाजात जेव्हा प्रश्न विचारणे धोकादायक ठरते, तेव्हा लेखणी ही केवळ साहित्यनिर्मितीचे साधन राहत नाही, तर ती प्रतिकाराचे शस्त्र बनते. लेखकाने हे शीर्षक निवडून संपूर्ण पुस्तकाची विचारभूमीच स्पष्ट केली आहे.

या पुस्तकातील प्रत्येक लेख वर्तमानातील एखाद्या घटनेवर भाष्य करत असला तरी त्यामागे इतिहासाची पार्श्वभूमी, समाजशास्त्रीय दृष्टी आणि मानवी मूल्यांची जाणीव सातत्याने दिसते. ‘इतिहास-वर्तमान-भविष्य’ या पहिल्याच लेखातून इतिहास हा भूतकाळात अडकलेला विषय नसून, वर्तमान समजून घेण्याचे साधन आहे ही भूमिका स्पष्ट होते. ‘रोम, बर्लिन आणि हस्तिनापूर’ या लेखातून जागतिक इतिहास आणि भारतीय महाकाव्य यांची तुलना करत सत्तेच्या चिरंतन स्वरूपाचा शोध घेतला जातो. ही तुलना केवळ बौद्धिक कसरत राहत नाही, तर आजच्या राजकीय वास्तवाचे भाष्य बनते.

‘असांजच्या सुटकेची चर्चा’, ‘निषेध-निदर्शने-निवडणुका’, ‘ब्रूस लीचा प्रश्न’, ‘सिग्नेचर ऑफ अतातुर्क’ यांसारख्या लेखांत लेखक जागतिक घडामोडी आणि स्थानिक वास्तव यांची सांगड घालतो. माहितीच्या विस्फोटाच्या युगात सत्याची निर्मिती कशी होते, माध्यमांची भूमिका काय असते आणि लोकमताची दिशा कशी बदलली जाते, याचा अभ्यासपूर्ण वेध या लेखांत घेतला आहे.

पुस्तकाच्या उत्तरार्धातील ‘राजकारण, न्यायव्यवस्था आणि जनता’, ‘स्वातंत्र्यदिन आणि खरा इतिहास’, ‘महामारी आणि वर्गीय दरी’, ‘धर्म, बुद्धिप्रामाण्य आणि मानवता’ हे लेख विशेष प्रभावी ठरतात. लोकशाहीतील संस्थांची जबाबदारी, नागरिकांचे कर्तव्य आणि सत्तेच्या केंद्रीकरणाचे धोके यांचा लेखक अत्यंत संतुलित पद्धतीने ऊहापोह करतो. तो कोणत्याही विचारधारेचा प्रचारक म्हणून नव्हे, तर चिकित्सक निरीक्षक म्हणून समोर येतो. महामारीवरील लेखात समाजातील आर्थिक आणि वर्गीय विषमतेचे वास्तव अत्यंत नेमकेपणाने मांडले आहे. एका संकटाचा परिणाम सर्वांवर समान होत नाही; उलट दुर्बल घटकांवर त्याचा अधिक आघात होतो, ही जाणीव लेखकाला अस्वस्थ करते. त्यामुळे त्यांचे लेखन केवळ राजकीय न राहता मानवी संवेदनांनी समृद्ध होते.

धर्मावरील लेखांमध्येही लेखकाची भूमिका उल्लेखनीय आहे. तो श्रद्धेला विरोध करत नाही; परंतु अंधश्रद्धेला प्रश्न विचारतो. बुद्धिप्रामाण्य आणि मानवता यांना केंद्रस्थानी ठेवून धर्माचा विचार करण्याचा आग्रह धरतो. त्यामुळे त्यांच्या लेखनात संघर्षापेक्षा संवादाची शक्यता अधिक दिसते. लोकेश शेवडे यांची भाषा अलंकारिक नसून प्रभावी आहे. ती थेट संवाद साधते. उपरोध, व्यंग, संदर्भांचा अचूक वापर आणि प्रश्नात्मक शैली यामुळे वाचक सतत विचारप्रवृत्त राहतो. त्यांच्या लेखनात पत्रकारितेची तत्परता, संशोधकाचा अभ्यास आणि साहित्यिकाची अभिव्यक्तीशक्ती यांचा त्रिवेणी संगम दिसतो.

ते भावनिक घोषणांवर विश्वास ठेवत नाहीत; त्याऐवजी तथ्ये, ऐतिहासिक संदर्भ आणि तर्क यांच्या आधारे आपली भूमिका उभी करतात. त्यामुळे त्यांचे लेख वाचताना वाचकाला स्वत:च विचार करण्याची प्रेरणा मिळते. हेच त्यांच्या लेखनाचे मोठे सामर्थ्य आहे. समकालीन मराठी वैचारिक लेखनात लोकेश शेवडे यांनी स्वतंत्र स्थान निर्माण केले आहे. इतिहास, राजकारण, समाजव्यवस्था, धर्म, जागतिक घडामोडी आणि मानवी मूल्ये यांचा सखोल अभ्यास त्यांच्या लेखनातून प्रकर्षाने जाणवतो. त्यांनी लोकप्रियतेसाठी सनसनाटीपणाचा मार्ग स्वीकारला नाही; उलट अभ्यासपूर्ण, चिकित्सक आणि विवेकवादी दृष्टिकोन जपला. त्यांच्या लेखनात अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याविषयीची आस्था, लोकशाही मूल्यांविषयीची बांधिलकी आणि सत्यशोधनाची धडपड सातत्याने दिसते. ते कोणत्याही पूर्वग्रहांच्या चौकटीत अडकत नाहीत. म्हणूनच त्यांचे लेखन विविध मतांच्या वाचकांना विचार करण्यास भाग पाडते.

मराठीतील वैचारिक साहित्याला नवा आशय, आधुनिक संदर्भ आणि जागतिक दृष्टी देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे. त्यांच्या लेखांमध्ये भारतीय समाजाचे वास्तव आणि जागतिक घडामोडी यांचा परस्परसंबंध शोधण्याची क्षमता आहे. त्यामुळे त्यांचे लेखन केवळ एका काळापुरते मर्यादित राहत नाही, तर भविष्यातील अभ्यासकांसाठीही संदर्भग्रंथाचे महत्त्वाचे आहे.

 हे पुस्तक प्रश्न विचारण्याची संस्कृती जपणारे आहे. ते वाचकाला अस्वस्थ करते, त्याच्या गृहीतकांना हादरे देते आणि नव्याने विचार करायला भाग पाडते. आजच्या ध्रुवीकरणाच्या काळात विवेक, तर्क आणि संवाद यांची बाजू मांडणारा हा लेखसंग्रह मराठी वैचारिक साहित्याच्या परंपरेतील महत्त्वाचा टप्पा ठरतो.

हे पुस्तक केवळ वाचून संपत नाही; ते वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ संवाद सुरू ठेवते. प्रत्येक लेख हा एका मोठ्या चर्चेचा प्रारंभबिंदू आहे. त्यामुळे हा संग्रह वैचारिक साहित्याच्या अभ्यासकांसाठी, सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी, पत्रकारांसाठी आणि सजग वाचकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो. हे पुस्तक विचारांच्या धगधगत्या अंगारावर चालण्याचे धैर्य देणारे आहे. लेखकाने आपल्या निर्भीड लेखणीने इतिहास, वर्तमान आणि भविष्य यांच्यातील संवाद अधिक गडद केला आहे. प्रश्न विचारणे हीच लोकशाहीची खरी शक्ती आहे आणि लेखन हीच समाजाच्या विवेकाची मशाल आहे, हा संदेश ‘शहाणा असशील तर लिहू नकोस…’ या पुस्तकातून प्रभावीपणे व्यक्त होतो.

समकालीन मराठी वैचारिक साहित्याच्या वाटचालीत हा लेखसंग्रह निश्चितच एक महत्त्वपूर्ण मैलाचा दगड ठरेल आणि लोकेश शेवडे यांचे वाङ्मयीन कर्तृत्व अधिक अधोरेखित करणारा ग्रंथ म्हणून दीर्घकाळ स्मरणात राहील.

‘शहाणा असशील तर लिहू नकोस…’ लोकेश शेवडे, राजहंस प्रकाशन,

पाने- १८६, किंमत- ३४०