सर्जनशील प्रयोगांची शाळा

शाळा ही मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारी संवेदनशील प्रयोगशाळा आहे हे स्मिता गौड यांनी त्यांच्या ‘माझे शाळेतले प्रयोग’ या पुस्तकातून वाचकांसमोर उलगडले आहे. पुस्तकातील ३१ भागांमधून विभागलेल्या त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासात त्यांनी साध्याच, पण अर्थपूर्ण शालेय अनुभवांना प्रयोगशील दृष्टीने नवे वळण दिले आहे.

महाराष्ट्र कर्नाटक सीमावर्ती भागातील ‘नांगनूर’ या छोट्याशा खेड्यात शिक्षिका म्हणून रुजू झाल्यावर सुरू झालेला त्यांचा सर्जनशील शैक्षणिक प्रवास महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाकडून शिक्षणाधिकारीपदावर निवड होण्यापर्यंत पोचतो. त्यामुळे शिक्षक आणि सोबतच पालकत्वाची भूमिका जबाबदारीने पार पाडताना शिक्षण प्रक्रियेचे त्यांनी केलेले सखोल चिंतन, मनन आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनातून प्रकट झालेली प्रगल्भता हादेखील या पुस्तकाचा गाभा आहे.

मुलांना शिकवणं म्हणजे फक्त माहिती देणं नाही तर मुलांची जिज्ञासा जागी करणं, त्यांच्या सर्जनाला नवे पंख देणं, त्यांची प्रश्नांकितता समजून घेऊन ती शमवणं, त्यांच्या उत्सुकतेला वाव देणं आणि त्यांच्या अनुभवांशी जोडणं हे किती महत्त्वाचं आहे हे लेखिकेनं ‘शिक्षण म्हणजे नेमके काय?’, ‘गणित उपचार’, ‘उपक्रमांची रेलचेल’, ‘प्रयोगातून विज्ञान’, ‘भूगोलाचा सैरसपाटा’, ‘गोष्ट इतिहासाची’, ‘मातृभाषा की विश्वभाषा’ यांतून नेमकेपणानं मांडलं आहे. महत्त्वाचं म्हणजे लेखिकेनं हे सारं वर्गात व वर्गाबाहेर प्रत्यक्ष विद्याथ्र्यासमवेत अनुभवलं आहे. आजच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या व आभासी पटलाला अधिक महत्त्व येत चाललेल्या काळात प्रत्यक्ष जीवनानुभव देणारे लेखिकेचे प्रयोग म्हणूनच वेगळे ठरतात. साधी, सोपी, पण प्रभावी भाषा, अनुभवांचे साजिवंत चित्रण आणि प्रसंग मांडताना येणारा आत्मीयतेचा सूर यांमुळे लेखिकेचे अनुभव वाचकांना गुंतवून ठेवतात.

लेखिका केवळ आपल्या चैत्राली व वृंदाली या दोन मुलींच्याच पालक झाल्या नाहीत तर नांगनूरच्या शाळेतील सर्व मुलांच्याही पालक झाल्या. संवेदनशील शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून मुलांचं भावविश्व त्यांनी निरखलं व मन समजून घेतलं. त्यांचं शिकणं आनंदोत्सव होईल यासाठी त्या झटल्या. त्यामुळेच शाळा ही एक ‘निरस चौकट’ न राहता त्यांच्यासाठी ‘सर्जनशील प्रयोगशाळा’ झाली. रवींद्रनाथ टागोर, महात्मा गांधी, विनोबा, जे. कृष्णमूर्ती अशा थोर शिक्षणतज्ज्ञांनी मांडलेल्या मुक्त शिक्षणाचे मूर्त रूप म्हणजे लेखिकेचे हे प्रयोग आहेत. शिक्षणाला संवेदनशीलता, प्रयोगशीलता आणि आनंदाचा नवा आयाम देणारे हे पुस्तक वाचकाला शाळेबद्दल नवे भान देणारे आहे.

शिक्षणशास्त्रज्ञ जॉन ड्यूई यांनी मांडलेली ‘Learning by Doing’ ही कल्पना लेखिकेने मुलांमध्ये हळूहळू रुजवल्याचे येथे दिसते. त्यांचे लेखन त्यांच्या शिक्षक म्हणून असलेल्या भूमिकेपलीकडे जाते. त्या केवळ शिकवणार्‍या होत नाहीत तर मार्गदर्शक, प्रेरक व सहप्रवासी म्हणून विद्यार्थ्यांसोबत रमतात. त्यामध्ये अनुभवांची प्रामाणिकता, मुलांच्या नजरेतून जग पाहण्याची संवेदनशीलता आणि सतत नवे मार्ग शोधण्याची प्रयोगशीलता दिसून येते. शिक्षण हे फक्त नोकरी मिळवण्यासाठी नसून, व्यक्तिमत्त्वाची निर्मिती व सामाजिक भान निर्माण करण्यासाठी आहे, ही भूमिका त्यांच्या प्रत्येक प्रयोगातून प्रकर्षाने दिसून येते. प्रयोगशील शिक्षणपद्धती, बालकेंद्रित दृष्टिकोन, तसेच आधुनिक शिक्षणतत्त्वज्ञानाशी सुसंगत विचार वाचकास अनुभवता येतात. हे पुस्तक वाचताना शाळा ही केवळ वर्गखोल्यांपुरती मर्यादित न राहता मुलांच्या जीवनाला आकार देणारी सर्जनशील प्रयोगशाळा आहे, हे अगदीच पटते. प्रत्येक शिक्षकाने, जाणत्या व्यक्तीने आपल्या संग्रही ठेवावे असेच हे पुस्तक आहे.

‘माझे शाळेतले प्रयोग’, स्मिता गौड, राजहंस प्रकाशन,
पाने -१३९, किंमत- २४० रुपये.

deepnighojkar@gmail.com