19 January 2018

News Flash

काय आहे भीमा कोरेगाव विजय स्तंभाचा इतिहास?

कोरेगावात १ जानेवारी १८१८ रोजी ही लढाई झाली

लोकसत्ता ऑनलाइन टीम | Updated: January 2, 2018 6:16 PM

क्रांतिस्तंभ

पुणे-अहमदनगर महामार्गावरील भीमा-कोरेगावमध्ये सोमवारी किरकोळ वादातून दोन गटांमध्ये वाद झाला. वढू बुद्रुक गावात छत्रपती संभाजी महाराजांच्या समाधीस्थळाचे दर्शन घेतल्यानंतर काही तरुणांनी रॅलीचे आयोजन केले होते. ही रॅली सुरु असतानाच पुण्याकडून कोरेगावच्या दिशेने कोरेगाव क्रांतीस्तंभाला मानवंदना अर्पण करण्यासाठी आंबेडकरी अनुयायी येत होते. त्याचवेळी ताण-तणाव निर्माण झाला आणि हिंसाचार सुरु झाला. यामागचे नेमके कारण समजू शकलेले नाही.

सोमवारी नगर रस्त्यावरील भीमा कोरेगाव येथील विजयस्तंभाला मानवंदनेचा कार्यक्रम सुरु असतानाच सणसवाडीत रस्त्यांवरील वाहनांवर अज्ञातांनी दगडफेक केली. या दगडफेकीत काही जण गंभीर जखमी झाले होते. यानंतर पोलीस आणि राज्य राखीव दलाच्या जवानांनी परिस्थिती नियंत्रणात आणली असून मंगळवारी सणसवाडीत तणावपूर्ण शांतता आहे. मात्र, या घटनेचे पडसाद मंगळवारी राज्याच्या अन्य भागांमध्येही उमटले.

रविवारीच पुण्यातील शनिवारवाड्यात शौर्यदिनानिमित्त एल्गार परिषदेचे आयोजन करण्यात आले होते. यामध्ये गुजरातमधील नवनिर्वाचित आमदार आणि दलित नेता जिग्नेश मेवाणी यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, ब्राह्मणवाद आणि भांडवलशाहीवर कठोर टीकास्त्र सोडले होते. याचा आजच्या दगडफेकीशी काही संबंध आहे का याचाही पोलिस तपास करत आहेत.

काय आहे कोरेगावचा इतिहास?

पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर भीमा नदीच्या काठी असलेल्या कोरेगावात १ जानेवारी १८१८ रोजी ही लढाई झाली. या लढाईचे स्वरूप थोडे वेगळे होते. हे युद्ध जरी इंग्रज आणि पेशव्यांमध्ये झाले तरी यामध्ये इंग्रजांनी महार समाजातील सैन्याच्या बळावर पेशवाईविरुद्ध युद्ध पुकारले. महार समाजाचे लोक मोठ्या संख्येने इंग्रज सैन्यात भरती झाले ते इंग्रजांचे भारतात साम्राज्य पसरवण्यासाठी नव्हे, तर जाचक पेशवाई नष्ट करण्याचे त्यांचे ध्येय होते असे इतिहासकार म्हणतात. विशेष म्हणजे पेशव्यांच्या सैन्याची एकूण संख्या काही हजारांमध्ये होती तर इंग्रजांनी केवळ हजारांहून कमी सैन्याच्या मदतीने हे युद्ध पुकारले होते. तरीही महार रेजिमेंटने  आपल्यापेक्षा संख्येने ४० पट अधिक असणाऱ्या पेशव्यांच्या पराभव केला. महार रेजिमेंटने पेशवाईच्या सैन्याचा धुव्वा उडवला. अवघ्या १६  तासांमध्ये पेशव्यांच्या सैन्यावर पराभव पत्करण्याची वेळ आली. त्यानंतर महार समाजातील सैनिकांनी अखेर १ जानेवारी १८१८ ला सायंकाळी ६ वाजण्याच्या सुमारास आपला विजय झाल्याची घोषणा करतानाच पेशव्यांच्या सैन्यावर कब्जा केला. भीमा कोरेगावच्या या लढाईत महार रेजिमेंटमने इंग्रजांना विजय मिळवून दिला.

महार अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या सैनिकांनी समतेच्या, न्यायाच्या या लढाईत प्राणांची आहुती दिली, त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ आणि त्यांच्या शौर्याचे प्रतीक म्हणून  म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगावमध्ये एक भव्य क्रांतिस्तंभ उभारला. कोरेगावच्या लढाईत शौर्य गाजवून वीरमरण पत्करलेल्या सैनिकांची नावे स्तंभावरील भव्य अशा स्तंभावर कोरण्यात आली आहेत.

 

क्रांतीस्तंभाला डॉ. आंबेडकरांकडूनही मानवंदना

१ जानेवारी १९२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या क्रांती स्तंभाला आपल्या सहकाऱ्यांसह भेट देऊन मानवंदना दिली. त्या वर्षीचा स्मृतिदिन साजरा केला होता. अंबेडकरांच्या या मानवंदनेनंतर दरवर्षी १ जानेवारीला मोठ्या संख्येने आंबेडकर अनुयायी कोरेगावातील या विजयस्तंभाला भेट देत आदरांजली अर्पण करतात. मागील २०० वर्षांमध्ये जो प्रकार घडला नव्हता तो १ जानेवारी २०१८ ला घडला.

First Published on January 2, 2018 6:16 pm

Web Title: all you want to know about history of bhima koregaon
  1. v
    vaibhavkulkarnim@gmail.com
    Jan 3, 2018 at 4:55 pm
    होळकर, सिंधिया यांच्या सारख्या बहुजन व तळागाळातून आलेल्या कुटुंबांना पारखून सुभेदार ते प्रति-राजे म्हणून उदयास आणणारे पेशवे व त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांनी पण खांद्याला खांदे लावून साथ देणे हे पेशवे ऑर्थोडॉक्स असल्याचे लक्षण आहे का ?
    Reply
    1. v
      vaibhavkulkarnim@gmail.com
      Jan 3, 2018 at 4:53 pm
      बंदुकीच्या गोळीबारापुढे तलवार-धारी सैनिकांना माघार घ्यावी लागणे हे तर प्लासी, बक्सर-च्या लढाई-पासून ते १८५७ पर्यंत सगळीकडेच झालाय, भारतातच काय चीन, आफ्रिका व जगभरात अनेक देशात जिथे जिथे ब्रिटिश,फ्रांसिसी, पोर्तुगीजांचे राज्य होते, तिथे सगळीकडेच झालाय. मग या सगळ्या लढ्याचे पण वर्धापन-दिन पराक्रम म्हणून साजरे करावेत काय ?
      Reply
      1. v
        vaibhavkulkarnim@gmail.com
        Jan 3, 2018 at 4:26 pm
        बंदुकीच्या गोळीबारापुढे तलवार-धारी सैनिकांना माघार घ्यावी लागणे हे तर प्लासी, बक्सर-च्या लढाई-पासून ते १८५७ पर्यंत सगळीकडेच झालाय, भारतातच काय चीन, आफ्रिका व जगभरात अनेक देशात जिथे जिथे ब्रिटिश,फ्रांसिसी, पोर्तुगीजांचे राज्य होते, तिथे सगळीकडेच झालाय. मग या सगळ्या लढ्याचे पण वर्धापन-दिन पराक्रम म्हणून साजरे करावेत काय ?
        Reply
        1. K
          Kbdeshpande
          Jan 3, 2018 at 1:57 pm
          जातीयता वाढू नका २०० वर्षाची इतिहास हा. काळ आहे जनतेचे हाल होत. आहेत .भिमाकोरेगाव हे. प्रकरण हे. इंग्रजांनी समाज फोड ना याचे तंत्र होते त्याला बाली पडू नका .अखंड भारत सुजलाम सुफलाम ठेवे रामदासजी लोकांना कृपया भडकाऊ भडकाऊ नका .आपण सर्व एक आहोत .लोकांचे. बंद मुले खूप. हाल. होत आहेत आणि हे. केवळ आपल्या राजकारण मुले . KBDeshpande
          Reply
          1. K
            Kbdeshpande
            Jan 3, 2018 at 1:05 pm
            अज्ञानात आनंद. असतो. म्हणतात तो हा आजचा आनंद. आहे कळते. पण वळत. नाही आणि वळून. उपयोग नाही रामदास जी ना सांगून. उपयोग होणार नाही. कारण ते जातच मानतात खार तर मानव जात हीच एक जात आहे .हे सर्व इंग्रजांचे प्रताप आहेत फोडा आणि. तोडा आणि राज्य. करा हे रामचे दास यांना कधी समजणार जय भीम
            Reply
            1. Chandrashekhar Joshi
              Jan 3, 2018 at 12:27 pm
              पेशवे हे राजे कधीच नव्हते ! ते छत्रपतींचे पंतप्रधान होते ! त्या सैन्याचा उल्लेख नेहमी मराठ्यांचे सैन्य असाच व्हायचा. फक्त याच वेळी सैन्याच्या उल्लेख "पेशव्यांचे असा का झाला"? महार रेजिमेंट ला भडकावण्या साठी इंग्रजांनी युक्ती केली आणि ते बळी पडले.. जय त्यांना माहिती असते आपण मराठ्यांशी लढतोय तर ... इंग्रजांना बरोबर माहिती होते कि आपण पेशव्यांचा उल्लेख केल्यास महार जोमाने लढतील. त्यांनी भारतीयांची नस बरोबर ओळखली, त्यांनी याच युक्तीचा वापर करून पुढील १५० वर्षे सुखाने राज्य केले ..... आणि २०० वर्षांनी सुध्दा आपण त्याला बळी पडतोय... तेव्हा इंग्रज होते आणि आता हे तथाकथित लोकनेते... आणि दलितांचे कैवारी...इत्यादी..
              Reply
              1. Sarang Yadkikar
                Jan 3, 2018 at 11:32 am
                भीमा कोरेगाव ची लढाई हि पेशव्याच्या सैन्याची एक तुकडी व इंग्रज मध्ये झाली. त्यातही पेशव्याचे सैन्य इंग्रजांच्या सैन्याला हूल देऊन पुढे निघून गेले. कालांतराने पेशव्याचंय सैन्याच्या पराभव झाल्यावर इंग्रजांनी तेथे स्तंभ उभारला तोही तब्बल चार वर्षानंतर १८२२ मध्ये. ह्याचा फायदा इंग्रजांनी जातीपातीत भांडणे लावण्या साठी घेतला जेणेकरून परत आपल्या विरुद्ध बंद करू नये म्हणून. आणि दुर्दवाने आपण त्याचाच विजय दिन साजरा करतोय. इंगर्जांनी पेशव्यांना पार ब्रह्मवर्तात पाठवले महाराष्ट्र पासून दूर जेणे करून परत कोणी उठाव करू नये. कारण ती ताकद फक्त त्या वेळी मराट्यांमध्येच होती. पुढे १८५७ च्या उठावामध्ये पेशवेयांचीच मुख्य भूमिका होती. आणि पेशव्यानी कायम स्वतःला छत्रपतींचे सेवकाचा म्हणून घेतले हा इतिहास आहे. महार किंवा अन्य जाती वर अन्याय झालेही असतील काही मूठभर सवर्णांकरून ज्यात सगळेच सवर्ण आले. त्याबद्दल तर खंत वाटायलाच हवी पण आपण परत त्याच जातीपातीच्या राजकारणात अडकू नये.
                Reply
                1. S
                  sachin
                  Jan 3, 2018 at 11:27 am
                  सुज्ञ लोक राजकारणाला बली पडू नका, इतिहास हा इतिहास असतो आपल्याला ती परिस्तिथी माहित नव्हती पण आजची तर माहित आहे. फोडa आणि राज्य करा हि परिस्तिथी माहित असताना आपण सामाजिक हिट जोपासलं पाहिजे असं ा वाटतंय.
                  Reply
                  1. Ashok Hare
                    Jan 3, 2018 at 10:03 am
                    यांचे जातीवर प्रेम होते देशावर नाही. म्हणून याना देशधरोही का म्हणूनये घरातील वादासाठी थेट देशाच्या शत्रू ला मदत करणे हा मोट गुन्हा आहे.
                    Reply
                    1. G
                      gh
                      Jan 3, 2018 at 8:24 am
                      पेशवा नि जाती भेद केला , समाज मध्ये जाती भेद आज हि आहे , अंग्रेज शिपाई महार त्यांचा मनात एक आक्रोश होता पेशवा बद्दल , महार रेजिमेंट आक्रोशाने अंग्रेजांचा साथ दिला आणि विजयी मिळविला . आज पण समाज मध्ये जाती भेद आहे,एक समाज दूर समाज बद्दल बोल्तोतोय . जाती भेद नको समाज मध्ये तर आपला देश खुषाल होईल
                      Reply
                      1. M
                        Manish
                        Jan 3, 2018 at 8:06 am
                        फोडा आणि झोडा हि इंग्रजांची राज्यपद्धती होती हे विसरून चालणार नाही. इंग्रजांनी केवळ धर्मीयांमध्ये नाही तर जातींमध्येही भारतीय समाज तोडला. बंगालची फाळणी हे त्याच ठळक उदाहरण आहे. अर्थातच याने पेशवाई मधला जाच नाकारला जाऊ शकत नाही. पण आता आपण स्वतंत्र झालेलो असताना ह्या केवळ राजकारण बुद्धीने केलेल्या विजयोत्सवाने जातींमध्ये तेढ वाढेल. आता चहूबाजूंनी चीन, पाकिस्तान सारखा शत्रू कुरघोड्या असताना समाज फुटलेला असणे परवडणारे नाही
                        Reply
                        1. M
                          Manish
                          Jan 3, 2018 at 8:05 am
                          फोडा आणि झोडा हि इंग्रजांची राज्यपद्धती होती हे विसरून चालणार नाही. इंग्रजांनी केवळ धर्मीयांमध्ये नाही तर जातींमध्येही भारतीय समाज तोडला. बंगालची फाळणी हे त्याच ठळक उदाहरण आहे. अर्थातच याने पेशवाई मधला जाच नाकारला जाऊ शकत नाही. पण आता आपण स्वतंत्र झालेलो असताना ह्या केवळ राजकारण बुद्धीने केलेल्या विजयोत्सवाने जातींमध्ये तेढ वाढेल. आता चहूबाजूंनी चीन, पाकिस्तान सारखा शत्रू कुरघोड्या असताना समाज फुटलेला असणे परवडणारे नाही
                          Reply
                          1. M
                            Manish
                            Jan 3, 2018 at 8:04 am
                            फोडा आणि झोडा हि इंग्रजांची राज्यपद्धती होती हे विसरून चालणार नाही. इंग्रजांनी केवळ धर्मीयांमध्ये नाही तर जातींमध्येही भारतीय समाज तोडला. बंगालची फाळणी हे त्याच ठळक उदाहरण आहे. अर्थातच याने पेशवाई मधला जाच नाकारला जाऊ शकत नाही. पण आता आपण स्वतंत्र झालेलो असताना ह्या केवळ राजकारण बुद्धीने केलेल्या विजयोत्सवाने जातींमध्ये तेढ वाढेल. आता चहूबाजूंनी चीन, पाकिस्तान सारखा शत्रू कुरघोड्या असताना समाज फुटलेला असणे परवडणारे नाही
                            Reply
                            1. M
                              Manish
                              Jan 3, 2018 at 8:03 am
                              फोडा आणि झोडा हि इंग्रजांची राज्यपद्धती होती हे विसरून चालणार नाही. इंग्रजांनी केवळ धर्मीयांमध्ये नाही तर जातींमध्येही भारतीय समाज तोडला. बंगालची फाळणी हे त्याच ठळक उदाहरण आहे. अर्थातच याने पेशवाई मधला जाच नाकारला जाऊ शकत नाही. पण आता आपण स्वतंत्र झालेलो असताना ह्या केवळ राजकारण बुद्धीने केलेल्या विजयोत्सवाने जातींमध्ये तेढ वाढेल. आता चहूबाजूंनी चीन, पाकिस्तान सारखा शत्रू कुरघोड्या असताना समाज फुटलेला असणे परवडणारे नाही.
                              Reply
                              1. B
                                baburao
                                Jan 3, 2018 at 4:49 am
                                भारतभूमीवरील जातीपातींच्या वादाचा लाभ त्यावेळी (२०० वर्षांपूर्वी) इंग्रजांनी घेतला, १९४७ मध्येही घेतला आणि आज ते आपल्यावर राज्य करीत नसूनसुद्धा अप्रत्यक्षरीत्या घेत आहेत. पण आम्ही त्यातून बोध कधी घेणार? आम्ही सगळे भारतीय एक कधी होणार?
                                Reply
                                1. J
                                  Jitendra More
                                  Jan 2, 2018 at 11:42 pm
                                  हा शौर्यदिन साजरा करण्याचे काही कारण नाही. परकिय इंग्रज स्वकिय पेशव्यापेक्षा चांंगले होते असे म्हणायचे का? इंग्रजांंनी इतका भारत लूटून नेला की खंंडप्राय भारताला लहानश्या इंग्लडवर अर्थव्यवस्थेत आघाडी घ्यायला २०१७ साल उजाडावे लागले. पेशवे म्हणजे केवळ आणि केवळ ब्राम्हण या गृृहितकावर महार रेजिमेंंटने इंग्रजांच्या मदतीने ब्राम्हणांंचे हजार वर्षाच्या अन्यायाचे उट्टे काढले अशी धारणा इंग्रजांंनी फोडा आणि झोडा या तत्वाखाली विजयस्तंंभ उभारून केली. जर ही शौर्यगाथा आहे अन्यायाविरुद्धची तर आता आरक्षणाची गरज नाही. कारण दोघामधील या पराक्रमाने भरुन निघाली आहे.
                                  Reply
                                  1. जीवन अयाचित
                                    Jan 2, 2018 at 11:24 pm
                                    लोकसत्ता याचा पुरावा देणार का??
                                    Reply
                                    1. R
                                      Ravi
                                      Jan 2, 2018 at 11:07 pm
                                      फेकसत्ता झालाय अाता
                                      Reply
                                      1. M
                                        Manish
                                        Jan 2, 2018 at 9:32 pm
                                        फोडा आणि झोडा हि इंग्रजांची राज्यपद्धती होती हे विसरून चालणार नाही. इंग्रजांनी केवळ धर्मीयांमध्ये नाही तर जातींमध्येही भारतीय समाज तोडला. बंगालची फाळणी हे त्याच ठळक उदाहरण आहे. अर्थातच याने पेशवाई मधला जाच नाकारला जाऊ शकत नाही. पण आता आपण स्वतंत्र झालेलो असताना ह्या केवळ राजकारण बुद्धीने केलेल्या विजयोत्सवाने जातींमध्ये तेढ वाढेल. आता चहूबाजूंनी चीन, पाकिस्तान सारखा शत्रू कुरघोड्या असताना समाज फुटलेला असणे परवडणारे नाही.
                                        Reply
                                        1. पंकज
                                          Jan 2, 2018 at 9:14 pm
                                          लोकसत्ताचे वार्ताहर काय दारू पीऊन बातम्या लिहितात की काय .… बातमी लिहिण्या आधी खरा ईतिहास काय आहे ह्याचा तरी अभ्यास करा आणि मग लिहा ....... लोकसत्ताच्या संपादकांकडून इतक्या खालच्या पातळीच्या बातमीची अपेक्षा नव्हती
                                          Reply
                                          1. A
                                            Atul Sardesai
                                            Jan 2, 2018 at 9:13 pm
                                            पेशवे जाच करत होते मग इंग्रज काय प्रेम करत होते भारतीयांवर?? पूर्णपणे एकांगी लेख. आणि काहीही असले तरी इंग्रज सैन्याच्या बाजूने लढणे म्हणजे देशाविरुद्ध होत नाही का ?
                                            Reply
                                            1. Load More Comments