राज्यात उष्णतेची तीव्रता आणखी वाढणार असताना आरोग्य विभाग थंडच!

गेल्या पाच वर्षांचा आढावा घेतला तर उष्माघातामुळे देशभरात अंदाजे ३००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाल्याचे विविध अहवालांमधून समोर आले आहे. २०२२-२३ या वर्षांत तर उष्णतेची तीव्रता वाढल्याने मृत्यूंचा आकडा अधिकच वाढल्याचे दिसून आले. मात्र तज्ज्ञांच्या मते वास्तविक संख्या याहून अधिक असण्याची शक्यता आहे कारण ग्रामीण भागात अनेक प्रकरणांची नोंदच होत नाही. हे चित्र केवळ आकड्यांपुरते मर्यादित नाही तर प्रत्येक आकड्यामागे एक कुटुंब उद्ध्वस्त झालेले आहे.

महाराष्ट्रात नागपूर येथे काही वर्षांपूर्वी उष्माघाताने मृत्यू झाल्यानंतर तत्कालीन आरोग्य सचिव सुजाता सौनिक यांची समिती नेमली होती. या समितीने उष्माघाताचा सामना कसा करावा याबाबत मार्गदर्शक तत्वे निश्चित करून आपला अहवाला शासनाला सादर केला होता.त्यानंतर दरवर्षी उन्हाळ्याच्या काळात आरोग्य विभागाकडून एक परिपत्रक जारी करण्यापलीकडे फारसे ठोस काही होताना दिसत नाही. त्यानंतर २०२३ मध्ये खारघर येथे महाराष्ट्र भूषण सोहळ्यात उष्माघात व चेंगराचेंगरीत १४ जणांचा मृत्यू झाला होता. यंदा उष्णतेची तीव्रता प्रचंड प्रमाणात असून आगामी काळात ती अधिकच वाढणार असल्याचे हवामानखात्याच्या सूत्रांनी सांगितले आहे. या पार्श्वभूमीवर आरोग्य विभाग अजूनही थंडच असल्याचे दिसून येते.

दरम्यान उष्णतेपासून बचावासाठी नागरिकांनी स्वतःची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक ठरते. दुपारी ११ ते ४ या वेळेत बाहेर पडणे टाळणे, भरपूर पाणी पिणे, ताक-लिंबूपाण्यासारख्या द्रवपदार्थांचा वापर करणे, हलके आणि सैल कपडे घालणे, तसेच लहान मुले, वृद्ध आणि आजारी व्यक्तींवर विशेष लक्ष देणे तसेच रस्त्यावरील उघडे पदार्थ वा सरबते पिणे टाळणे या साध्या उपायांकडे दुर्लक्ष केल्यास त्याची मोठी किंमत मोजावी लागू शकते असे डॉक्टरांचे म्हणणे आहे. चक्कर येणे, मळमळ, डोकेदुखी अशी लक्षणे दिसताच तात्काळ वैद्यकीय मदत घेणे गरजेचे आहे अन्यथा उष्माघात जीवघेणा ठरू शकतो.

प्रशासनाच्या स्तरावर दरवर्षी ‘हीट अॅक्शन प्लॅन’ जाहीर केला जातो. रुग्णालयांमध्ये विशेष व्यवस्था, पाणीपुरवठा सुधारणा, शाळांच्या वेळांमध्ये बदल आणि जनजागृती मोहिमा आदी सगळे कागदावर व्यवस्थित दिसते. मात्र प्रत्यक्षात अनेक ठिकाणी या उपाययोजनांची अंमलबजावणी होताना दिसत नाही. ग्रामीण भागात आरोग्य सुविधा अपुऱ्या आहेत, तर शहरांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची टंचाई नागरिकांचे हाल वाढवत आहे. परिणामी उष्णतेचा सामना करण्यासाठी लोक अक्षरशः असहाय्य ठरत आहेत.

याच पार्श्वभूमीवर एक मोठा प्रश्न उपस्थित होतो तो म्हणजे दरवर्षी उष्णतेचा तडाखा बसून मृत्यू होत असतानाही ठोस आणि दीर्घकालीन उपाययोजना का राबवल्या जात नाहीत, वाढते शहरीकरण, कमी होत चाललेली हरितक्षेत्रे आणि हवामान बदल यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनत आहे. तरी देखील प्रशासनाकडून केवळ तात्पुरत्या उपायांवर भर दिला जात असल्याची टीका होत आहे.उष्णतेची ही लाट केवळ हवामानाचा बदल नाही, तर एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य संकट बनत चालली आहे. नागरिकांनी स्वतःची काळजी घेणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच प्रशासनानेही जबाबदारीने आणि तातडीने कृती करणे गरजेचे आहे. अन्यथा, उष्माघातामुळे होणारे मृत्यू हे आकड्यांपुरते मर्यादित राहणार नाहीत तर ते समाजासाठी एक मोठा इशारा ठरतील.