Bashir Badr: महान शायर बशीर बद्र काळाच्या पडद्याआड, ‘किसी मोड पर मुलाकात होगी..’ म्हणणारा उर्दू साहित्यातील ध्रुव तारा निखळला!

फैजाबाद ते अलिगढ साहित्यिक प्रवास

बशीर बद्र (मूळ नाव: सय्यद मोहम्मद बद्र) यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १९३५ रोजी उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद (अयोध्या) येथे झाला होता. लहानपणापासूनच साहित्याची आवड असलेल्या बशीर यांनी अवघ्या ७ व्या वर्षापासून शेरोशायरी लिहिण्यास सुरुवात केली होती. त्यांनी अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठातून बीए, एमए आणि त्यानंतर उर्दू साहित्यात पीएच.डी. पदवी संपादन केली. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी याच विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणूनही सेवा बजावली. पुढे ते मेरठ कॉलेजमध्ये उर्दू विभागाचे प्रमुख म्हणून रुजू झाले आणि सुमारे १७ वर्षे तिथे कार्यरत होते.

मेरठ दंगलीत सर्वस्व खाक; विशाल भारद्वाज यांची मोठी मदत

१९८७ मधील मेरठमधील जातीय दंगलीने बशीर बद्र यांच्या आयुष्याला अत्यंत वेदनादायक वळण दिले. दंगलखोरांनी त्यांचे मेरठमधील घर लुटून ते पेटवून दिले. या आगीत त्यांच्या आयुष्याची पुंजी, शैक्षणिक पदव्या आणि अनेक ऐतिहासिक, अप्रकाशित गझला व कवितांची हस्तलिखिते जळून खाक झाली. या धक्क्याने बशीर साहेब आतून पूर्णपणे कोलमडले होते.

या कठीण काळात प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक विशाल भारद्वाज (जे त्यावेळी महाविद्यालयीन विद्यार्थी होते) त्यांच्या मदतीला धावून आले. विशाल भारद्वाज अनेकदा बशीर साहेबांच्या घरी जात असत. बशीर साहेबांच्या तोंडून ऐकलेल्या कविता आणि गझला भारद्वाज यांना तोंडपाठ होत्या. त्यांनी आपल्या स्मरणशक्तीच्या जोरावर बशीर साहेबांच्या जवळपास ९० टक्के गझला पुन्हा लिहून काढल्या आणि त्यांना एक प्रकारे नवीन आयुष्य दिले.

भोपाळमध्ये डॉ. राहत यांच्याशी विवाह आणि नवा संसार

मेरठच्या त्या भीषण अपघातानंतर बशीर बद्र काही काळ बरेलीत राहिले आणि नंतर मित्रांच्या सल्ल्याने भोपाळला स्थायिक झाले. भोपाळच्या शांत आणि साहित्यिक वातावरणामुळे त्यांच्या जखमांवर फुंकर घातली गेली. तिथेच त्यांची भेट डॉ. राहत यांच्याशी झाली, ज्यांच्याशी पुढे त्यांनी विवाह केला. डॉ. राहत यांनी बशीर साहेबांना त्या मानसिक धक्क्यातून बाहेर काढले होते.

इंदिरा गांधींनी भुट्टोंना सुनावला होता बशीर बद्र यांचा शेर

बशीर बद्र यांच्या गझलांचा प्रभाव केवळ सर्वसामान्यांवरच नाही, तर राजकारणातही त्यांच्या शेरांचा वापर केला जातो. भारत-पाकिस्तान फाळणीवर त्यांनी लिहिलेले शेर आजही अनेकांच्या स्मरणात आहेत. आजही भारताच्या संसदेत अनेकदा भाषणादरम्यान पंतप्रधान आणि अनेक ज्येष्ठ नेत्यांकडून बशीर बद्र यांच्या शायरींचा उल्लेख केला जातो. १९७२ च्या ऐतिहासिक शिमला करारादरम्यान भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष झुल्फिकार अली भुट्टो यांना बशीर बद्र यांचा एक प्रसिद्ध शेर ऐकवला होता:

“दुश्मनी जमके करो लेकिन ये गुंजाइश रहे,
जब कभी हम दोस्त बन जाएं तो शर्मिन्दा ना हों।”

“आज उर्दू भाषा आणखी गरीब झाली” – जावेद अख्तर

बशीर बद्र यांच्या निधनावर ज्येष्ठ गीतकार आणि कवी जावेद अख्तर यांनी तीव्र दुःख व्यक्त केले आहे. त्यांनी सोशल मीडियावर लिहिले की, “आज आपली उर्दू भाषा आणखी गरीब झाली आहे. एक अत्यंत सुमधुर शायर बशीर बद्र नेहमीसाठी आपल्या मैफिलीतून निघून गेले आहेत. हे शायर आणि त्यांची शायरी आपल्या आठवणींमध्ये नेहमी जिवंत राहील.”

पद्मश्री आणि अनेक सर्वोच्च सन्मान

बशीर बद्र यांना साहित्यातील अमूल्य योगदानासाठी १९९९ मध्ये केंद्र सरकारने ‘पद्यश्री’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले होते. त्याच वर्षी त्यांच्या ‘आस’ या प्रसिद्ध काव्यसंग्रहासाठी त्यांना ‘साहित्य अकादमी पुरस्कार’ मिळाला. याशिवाय ‘इमकान’, ‘आहटें’, ‘कुल्लियात-ए-बशीर बद्र’ आणि ‘उजाले अपनी यादों के’ ही त्यांची पुस्तके प्रचंड लोकप्रिय ठरली. आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात बशीर बद्र हे ‘डिमेंशिया’ (स्मृतिभ्रंश) या आजाराने ग्रस्त होते. ज्या शायरने जगाला प्रेमाची भाषा शिकवली, ते स्वतःच्याच अनेक लोकप्रिय गझला विसरून गेले होते. परंतु, त्यांनी लिहिलेले शब्द रसिकांच्या मनात युगानुयुगे अमर राहतील.

बशीर बद्र यांच्या काही अजरामर शायरी:

“मुसाफिर हैं हम भी मुसाफ़िर हो तुम भी,
किसी मोड़ पर फिर मुलाक़ात होगी।”

“उजाले अपनी यादों के हमारे साथ रहने दो,
न जाने किस गली में जिंदगी की शाम हो जाए।”

“कोई हाथ भी न मिलाएगा जो गले मिलोगे तपाक से,
ये नए मिज़ाज का शहर है ज़रा फासले से मिला करो।”

“दुश्मनों के साथ भी मेरे ताल्लुक अच्छे हैं,
मेरी फितरत में नफरत का कोई काम नहीं।”