रम्य ती कल्पना…!

शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या या विषयाला अनेक पैलू आहेत. नैसर्गिक कारणांमुळे होणारं पिकांचं नुकसान, त्यातून येणारी आर्थिक अस्थिरता हा एक भाग आहे. तर दुसरा भाग हा शेतीच्या उत्पन्नातून शेतकऱ्याच्या हातात थेट फायदा न पडू देता मध्ये उभे राहिलेले अडते, शेतकऱ्यांसाठीच्या सरकारी योजनांचा गैरफायदा घेत आर्थिक लाभ मिळवणारे आमदार, मंत्री, शेतकऱ्याला कर्ज देणाऱ्या सावकाराला हाताशी धरून त्यांच्या जमिनी लाटणारी, प्रसंगी पैलवान-गुंड पोसून त्यांचा जीव घेणारी भ्रष्ट व्यवस्था या सगळ्याचा समाचार खास मांजरेकर शैलीत ‘पुन्हा शिवाजीराजे भोसले’ या चित्रपटात घेतला आहे. शेतकरी आत्महत्येच्या घटनांकडे आणखी एका वेगळ्या दृष्टिकोनाने विचार करण्याचा प्रयत्न महेश मांजरेकर यांनी या चित्रपटातून केला आहे. अर्थात, तो कथेची मांडणी करताना तितक्याशा विस्तृतपणे येत नाही, पण त्याची जाणीव झाल्याशिवाय राहात नाही. लाखो-करोडोंची उधळण करत होणारे विवाहसोहळे (अगदी मध्यमवर्गीय घरातही), देश-परदेशांतील सहली, कपडेलत्ते-दागिने यांच्यावरचा भारंभार खर्च आपण एकीकडे करत राहतो. आणि दुसरीकडे ज्या माणसांमुळे आज आपल्या ताटात अन्न आहे, तो शेतकरी मात्र काहीशे रुपयांचा गणवेश मुलीला आणून देता येत नाही, जावयाला हुंडा द्यायला पैसे नाहीत, पैसे नाहीत म्हणून मुलीचं लग्न करू शकत नाही, महिनोन् महिने राबून पिकवलेल्या शेतमालाला योग्य भाव मिळत नाही, मोठा आजार जडला तर उपचारासाठी पैसे नाहीत म्हणून घरच्यांवर ओझं होण्यापेक्षा मृत्यू जवळ करतो. काही हजारांसाठी आत्महत्या करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या वाढतेच आहे. विषमतेची ही दरी कुठेच सांधता येत नाही. त्यांचा बळी घेऊन मिळवलेल्या जमिनींवर मात्र फार्महाऊसेसपासून हॉटेल्सपर्यंत अर्थकारणाचे एक जाळे उभे राहते आहे, या भ्रष्ट वास्तवाबरोबरच शेतकरी आणि इतरांच्या जगण्यातली विसंगतीही दाखवण्याचा प्रयत्न मांजरेकर यांनी ‘पुन्हा शिवाजीराजे भोसले’ या चित्रपटातून केला आहे.

लेखक – दिग्दर्शक म्हणून महेश मांजरेकर यांनी ‘अस्तित्व’, ‘वास्तव’सारखे अगदी वास्तविक शैलीतील चित्रण असणारे चित्रपट केले आहेत. संवेदनशील विषयही भव्यपणे मांडताना त्यातला आशय हरवू न देता तो प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याची हातोटी मांजरेकर यांच्याकडे आहे. ‘मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय’ या चित्रपटाच्या वेळी मराठी माणसाच्या अस्तित्वाच्या मुळावर उठलेल्या तत्कालीन विषयांना तोंड फोडण्यासाठी त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिरेखेचा आधार घेत काल्पनिक आणि वास्तवतेची सांगड घालत लोकांचं मनोरंजन केलं होतं. याहीवेळी शेतकऱ्यांचे प्रश्न मांडण्यासाठी मांजरेकर यांनी महाराज पुन्हा पृथ्वीतलावर येऊन सूत्रं हातात घेतात, अशी कल्पना करत कथाबांधणी केली आहे. आधी उल्लेख केला तसं एखाद्या हताश, उन्मळून पडावं अशा क्षणी शिवाजी महाराजांसारख्या धुरंदर जाणत्या राजाची आठवण मनी जागणं, त्यांचा आधार वाटणं ही अगदी साहजिक गोष्ट आहे. त्यामुळे महाराज पृथ्वीवर आले आहेत या कल्पनेचा आधार घेणं सयुक्तिक असलं तरी त्याची मांडणी करताना काही ठिकाणी ती बाळबोध झाली आहे. अनेक अतार्किक प्रसंग विशेषतः मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्याशी साधर्म्य सांगणारी व्यक्तिरेखा कथेची धार वाढवण्यापेक्षा कमी करतात. बऱ्याचशा प्रसंगात महाराज आहेत म्हटल्यावर अचाट पराक्रम आणि एकट्याने दहा-वीस जणांना मातीत लोळवणे, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येमुळे चिडलेल्या राजांचा राग आणि त्या धगीतून अन्याय करणाऱ्याला धडा शिकवण्यासाठी पेटून उठलेल्या राजांनी केलेली तोडफोड हा सगळा प्रकार ॲक्शनपट म्हणून सुखावणारा आहे. पण त्यातून वास्तवात हाती काही लागत नाही. महाराजांचा पराक्रम, त्यांची न्यायी वृत्ती ही प्रामुख्याने चित्रपटात दिसते. मात्र, बलाढ्य शत्रूशीही गनिमी काव्याने लढणारा, राजनीती-युद्धनीती दोन्हीत तरबेज असलेला, प्रत्येक गोष्टीचा चातुर्याने विचार करून परिस्थिती हाताळणारा छत्रपती शिवरायांसारखा ‘श्रीमंत योगी’ कुठेच जाणवत नाही.

कथा-पटकथा आणि मांडणी या दोन्ही बाबतीत ‘पुन्हा शिवाजीराजे भोसले’ हा भव्य आणि बव्हंशी मनोरंजनाच्या अधिक जवळ जाणारा आहे. यातली ॲक्शनदृश्यं चोख आहेत, वेगवान मांडणी, अभिमन्यू डांगे यांचे सुंदर छायाचित्रण, सिद्धार्थ साळवी यांच्याबरोबर संजय पवार यांनी लिहिलेले चुरचुरीत संवाद आणि कलाकारांचा अभिनय या चित्रपटाच्या अगदी जमून आलेल्या गोष्टी आहेत. सिद्धार्थ बोडके याने शिवाजी महाराजांच्या मनातला अंगार आणि त्यांच्या मनाला होणाऱ्या यातना या दोन्हींचा सुरेख मेळ घालत महाराजांचा चेहरा बोलका केला आहे. मुद्राभिनय आणि देहबोली दोन्हींत सिद्धार्थने कमालीचे वेगळेपण साधले आहे. शशांक शेंडे यांनी साकारलेले तात्या, मंगेश देसाई यांचा दिनकर वकील या मोठ्या आणि जमून आलेल्या व्यक्तिरेखांबरोबरच सयाजी शिंदे, विक्रम गायकवाड, रोहित मानेने साकारलेला अन्वर अशा अनेक चांगल्या कलाकारांच्या अभिनयामुळे चित्रपट वर उचलला गेला आहे. सिद्धार्थ जाधवने साकारलेला उस्मान खिलारे हा कथानकाचा एक वेगळाच भाग आहे, पण त्याच्या वेगळ्या लूकप्रमाणेच भूमिकाही त्याने उत्तम वठवली आहे. अभिनय, पार्श्वसंगीत याही जमून आलेल्या गोष्टी आहेत.
निर्मिती, तांत्रिकता, कलाकार सगळ्याच बाबतीत महेश मांजरेकर यांची पकड दिसून येते. त्यामुळे हा त्यांच्या शैलीतला भव्य चित्रपट असला तरी रम्य अशा कल्पनेपुरताच तो सुखावणारा आहे.
पुन्हा शिवाजीराजे भोसले
दिग्दर्शक – महेश मांजरेकर
कलाकार – सिद्धार्थ बोडके, शशांक शेंडे, मंगेश देसाई, सयाजी शिंदे, विक्रम गायकवाड, रोहित माने, सिद्धार्थ जाधव, त्रिशा ठोसर, भार्गव जगताप व अन्य.