दुर्मिळ हृदयविकार असलेल्या ८ वर्षांच्या मुलावर यशस्वी उपचार !

या लहान रुग्णावर नुकतेच बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट झाले होते आणि तो अद्याप त्यातून सावरत होता. अशातच त्याच्या हृदयाभोवती पेरिकार्डियल इफ्युजन म्‍हणजेच द्रव जमा होण्याची समस्या निर्माण झाली. काही दिवसांपूर्वीच, हृदयाच्या संरक्षक पिशवीतील (पेरिकार्डियम) अतिरिक्त द्रव काढून टाकण्यासाठी दुसऱ्या ऑपरेटरद्वारे एक ड्रेनेज शीथ बसवण्यात आली होती. हृदयावरील दाब कमी करण्यासाठी हे एक सामान्य आणि आवश्यक पाऊल असले तरी या प्रक्रियेला अनपेक्षित वळण मिळाले. शीथमधून स्वच्छ द्रवाऐवजी रक्त बाहेर येऊ लागल्याने चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले.

इकोकार्डियोग्राममध्‍ये हृदयाभोवती पुन्हा एकदा मोठ्या प्रमाणात द्रव जमा झाल्याचे दिसून आले. परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पेरिकार्डियल ड्रेनमध्ये रक्त येण्याचे नेमके कारण शोधण्यासाठी मुलाला तातडीने कार्डियाक कॅथेटरायझेशन लॅबोरेटरीमध्ये हलवण्यात आले. तिथे रक्तदाब तपासणी आणि एक्स-रे वरील अँजिओग्रामच्या साहाय्याने डॉ. सेन यांचा संशय खरा ठरला. ड्रेनेज शीथच्या टोकामुळे हृदयाच्या मुख्य कक्षांपैकी एक असलेल्या राईट व्हेंट्रिकलला अचानक छिद्र पडले होते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर यामुळे हृदयावर झालेल्या जखमेसारखीच जीवघेणी परिस्थिती निर्माण झाली होती ज्यामध्ये अंतर्गत रक्तस्त्राव होऊन मोठा धोका निर्माण होऊ शकला असता.

अशा बहुतांश प्रकरणांमध्ये, पुढील पाऊल म्हणजे तातडीची ओपन-हार्ट सर्जरी, ज्यामध्ये छाती उघडून ते छिद्र शोधणे आणि त्याची दुरुस्ती करणे समाविष्ट असते. यासाठीची तयारी आधीच सुरू झाली होती. तथापि वैद्यकीय टीमने दुसऱ्या पर्यायाचा विचार केला. हृदयातील छिद्र बुजवण्यासाठी सामान्यतः ज्या डिवाईसेसचा (उपकरणांचा) वापर केला जातो त्याच पद्धतीने मोठ्या शस्त्रक्रियेशिवाय हृदयाला आतून सील करता येईल का, असा विचार समोर आला.

डॉक्टरांच्या टीमने कॅथलॅबमध्येच प्रक्रिया सुरू केली.इकोकार्डियोग्राम आणि एक्स-रे मार्गदर्शनाचा वापर करून एक क्लोजर डिवाईस (छिद्र बुजवणारे उपकरण) निवडले गेले आणि त्याच शीथद्वारे हृदयापर्यंत पोहोचवले गेले. यामध्ये अत्यंत अचूकतेची गरज होती. एकदा का शीथ बाहेर काढली की, उपकरणाने छिद्र पूर्णपणे बंद केले नाही तर दुसरी संधी मिळणार नव्हती. परिस्थिती अत्यंत आव्हानात्मक असूनही हे डिवाईस यशस्वीरित्या बसवण्यात आले आणि राईट व्हेंट्रिकुलर वॉल पूर्णपणे सील झाली. या प्रक्रियेनंतर मुलाची प्रकृती वेगाने सुधारली. कार्डिओलॉजिस्ट, कार्डियाक अॅनेस्थेटिस्ट, कॅथलॅब तंत्रज्ञ आणि कार्डियाक सोनोग्राफर या सर्वांच्या समन्वित प्रयत्नांमुळे आणि दबावाच्या परिस्थितीत केलेल्या सांघिक कामगिरीमुळे हे यश शक्य झाले.

याबाबत डॉ. सुप्रतिम सेन म्हणाले, शीथमुळे उजव्या व्हेंट्रिकलला छिद्र पडले आहे तेव्हा हृदयाला जखम झाल्यासारखीच एक जीवघेणी आणीबाणी निर्माण झाली होती. ती शीथ फक्त बाहेर काढणे धोकादायक ठरले असते कारण त्यामुळे अनियंत्रित रक्तस्त्राव झाला असता. अशा केसेसमध्‍ये शस्त्रक्रिया हाच प्रमाणित मार्ग असला तरी आम्ही ऑक्लुडर डिवाईसचा नवीन उपयोगाचा विचार केला ज्याचा वापर सहसा हृदयातील छिद्रे बुजवण्यासाठी होतो. हे डिवाईस त्याच शीथद्वारे छिद्र सील करण्यासाठी वापरले गेले. आव्हान होते की ते उत्तम प्रकारे बसवण्यासाठी आमच्याकडे फक्त एकच संधी होती. सुदैवाने प्रक्रिया नियोजनानुसार पार पडली. ज्यामुळे आम्हाला ओपन सर्जरी टाळता आली आणि मुलावर यशस्‍वीरित्‍या उपचार करता आले.