मुंबई : नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ मेंटल हेल्थ अँण्ड न्युरोसायन्सेस (निम्हान्स) यांच्या ताज्या अभ्यासातून मुलांच्या वाढत्या स्क्रीन टाइममुळे पालकांमध्ये चिंतेचे प्रमाण लक्षणीय वाढल्याचे समोर आले आहे. डिजिटल साधनांचा वाढता वापर मुलांच्या मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक विकासावर परिणाम करत असल्याचा इशारा या अभ्यासातून देण्यात आला आहे.
अभ्यासानुसार, देशातील अनेक मुले शिफारस केलेल्या मर्यादेपेक्षा अधिक वेळ मोबाईल, टॅबलेट आणि इतर स्क्रीनसमोर घालवत आहेत. ऑनलाइन शिक्षण, व्हिडिओ गेम्स आणि सोशल मीडियाचा वाढता वापर ही यामागील प्रमुख कारणे असल्याचे निष्कर्षात नमूद करण्यात आले आहे. परिणामी मुलांच्या दैनंदिन जीवनात स्क्रीनचा हस्तक्षेप वाढत चालला आहे.
पालकांच्या प्रतिक्रियेनुसार, मुलांना स्क्रीनपासून दूर ठेवणे अधिकाधिक कठीण होत आहे. अनेक वेळा उपकरणे काढून घेतल्यास मुलांमध्ये चिडचिड, राग आणि अस्वस्थता दिसून येते. काही प्रकरणांमध्ये ही सवय ‘डिजिटल अवलंबित्वा’कडे झुकत असल्याचेही निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे.
या वाढत्या स्क्रीन टाइमचा मुलांच्या बौद्धिक क्षमतेवर परिणाम होत असल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. एकाग्रतेत घट, लक्ष विचलित होणे आणि अभ्यासात रस कमी होणे या समस्या वाढताना दिसत आहेत. त्यामुळे शैक्षणिक कामगिरीवरही नकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही ही स्थिती चिंताजनक असल्याचे अभ्यासात स्पष्ट झाले आहे. जास्त स्क्रीन वापरामुळे मुलांमध्ये मूड स्विंग्स, चिडचिड आणि सामाजिक अलिप्तता वाढत आहे. प्रत्यक्ष संवाद कमी झाल्यामुळे सामाजिक कौशल्यांवरही परिणाम होत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.याशिवाय, शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम होत आहे. सतत स्क्रीनसमोर बसून राहण्यामुळे शारीरिक हालचाल कमी होते, ज्यामुळे लठ्ठपणा, थकवा आणि झोपेच्या समस्या निर्माण होतात. विशेषतः झोपेपूर्वी स्क्रीन वापरल्यास झोपेची गुणवत्ता खालावते, असेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.
या पार्श्वभूमीवर तज्ज्ञांनी पालकांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला आहे. घरात स्क्रीन वापरासाठी स्पष्ट नियम ठरवणे, ‘स्क्रीन-फ्री’ वेळ निश्चित करणे आणि मुलांना खेळ, वाचन व इतर सर्जनशील उपक्रमांकडे वळवणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. तसेच, पालकांनी स्वतःही डिजिटल वापरात संयम ठेवून आदर्श निर्माण करणे महत्त्वाचे असल्याचे मत व्यक्त करण्यात आले आहे.
एकूणच, निम्हान्सचा हा अभ्यास डिजिटल युगातील मुलांच्या जीवनशैलीतील बदल अधोरेखित करतो. तंत्रज्ञानाचा योग्य आणि संतुलित वापर राखणे हीच मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यावश्यक बाब असल्याचे या अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.
