मत्स्यगरुड पक्ष्याचे अनोखे पुराण, वर्षानुवर्षे करतो दुरुस्ती पण राहतो एकाच घरट्यात

मत्स्यगरुड हे नाव

प्रामुख्याने मासे पकडण्यात निष्णात असलेला एक वैशिष्ट्यपूर्ण शिकारी पक्षी आहे. जगभरात हा पक्षी ‘फिश हॉक’ (Fish Hawk) किंवा ‘रिव्हर हॉक’ म्हणूनही ओळखला जातो.

मत्स्यगरुड हा मोठ्या आकाराचा शिकारी पक्षी आहे.याची लांबी साधारणपणे ५० ते ६५ सेमी असते आणि पंखांचा विस्तार (Wingspan) १५० ते १८० सेमी पर्यंत असू शकतो.वरचा भाग गडद तपकिरी असतो, तर पोटाकडील भाग आणि छाती पांढरी असते. डोळ्यांमधून जाणारी एक गडद तपकिरी रेष हे याचे महत्त्वाचे ओळख चिन्ह आहे. याचे पाय अतिशय ताकदवान असतात. मासे पकडताना ते निसटू नयेत यासाठी याच्या तळपायावर काटेरी खवले (Spicules) असतात आणि नखे वाकलेली व तीक्ष्ण असतात.

खाद्य आणि शिकार

या पक्षाचे ९९% खाद्य हे मासे असते. हा पक्षी पाण्यावरून उडताना हवेत तरंगत (Hovering) माशांचा शोध घेतो.मासा दिसताच तो उंचावरून वेगाने पाण्यात झेप घेतो. विशेष म्हणजे, हा पक्षी पाय पुढे करून पाण्यात शिरतो आणि माशाला नख्यांमध्ये घट्ट पकडून बाहेर येतो.पाण्यातून बाहेर आल्यावर तो हवेत उडताना माशाचे तोंड पुढच्या बाजूला ठेवतो, जेणेकरून उडताना हवेचा विरोध कमी व्हावा.

अधिवास (Habitat)

मत्स्यगरुड हे प्रामुख्याने पाणी असलेल्या ठिकाणी आढळतात. यात नद्या, सरोवरे, तलाव आणि समुद्रकिनाऱ्यांचा समावेश होतो.महाराष्ट्रात कोकण किनारपट्टी आणि विदर्भातील मोठ्या धरणांच्या परिसरात हे पक्षी हिवाळ्यात स्थलांतर करून येतात. हे पक्षी आपली घरटी उंच झाडावर, विजेच्या खांबावर किंवा खडकांवर बांधतात. त्यांचे घरटे काड्यांनी बनवलेले आणि आकाराने खूप मोठे असते. एकाच घरट्याचा वापर ते वर्षानुवर्षे दुरुस्ती करून करतात. घरटे बदलत नाही.यांची नजर अतिशय तीक्ष्ण असते, ज्यामुळे ते पाण्यातील हालचाल उंचावरून सहज टिपू शकतात.त्यांच्या पंखांवर तेलाचा एक थर असतो, ज्यामुळे पाण्यात झेप घेतल्यावरही त्यांचे पंख लवकर ओले होत नाहीत.

मत्स्यगरुड हा निसर्गातील अन्नसाखळीतील एक महत्त्वाचा घटक असून, पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यात आणि जलसाठ्यांची आरोग्यस्थिती दर्शवण्यात याची मोठी भूमिका असते, असे नौकरकर सांगतात.

बोरमधील वास्तव्य

बोर जंगलात मोठे सरोवर आहे. येथील मानोली परिसरात Dam Back Water परिसरात हा Grey Headed फिश इगल आढळून येतो. कारण हा पक्षी पाणी असणाऱ्या भागातच घरटे बांधतो. तसेच प्रामुख्याने दिवसा शिकार करीत असतो. पिल्लाच्या संगोपनाची जबाबदारी नर व मादी मिळून उचलतात.