वर्धा : पाणी हेच जीवन हे आपण जाणतोच. नदी, सरोवरे, ओढे, तलाव व अन्य स्वरूपात त्याची साठवणूक दिसून येते. आणि मुख्य म्हणजे भूगर्भातील जल हा सर्वात मोठा स्रोत समजल्या जातो. वाहत्या नद्यांना आधार कोणाचा, याचे एक रहस्य पुढे आले आहे. ते मनुष्याचा मोठा गैरसमज दूर करणारे ठरू शकते.
जलशक्ती मंत्रालय म्हणते…
आटणाऱ्या नद्या आणि तळ गाठणारी धरणे हा दरवर्षीचा चिंतेचा विषय असतो. आपण अनेकदा नद्यांचे पाणी आणि जमिनीखालचे पाणी (भूजल) या दोन पूर्णपणे वेगळ्या आणि स्वतंत्र व्यवस्था मानतो. पण खरोखरच तसे आहे का? भारत सरकारच्या जलशक्ती मंत्रालयाने नुकतीच एक अत्यंत महत्त्वाची आणि डोळे उघडणारी माहिती समोर आणली आहे, जी वाचल्यानंतर जलसंवर्धनाकडे बघण्याचा आपला दृष्टिकोन मुळापासून बदलेल.
‘image.png’ या छायाचित्रात दर्शविल्याप्रमाणे, जलशक्ती मंत्रालयाने समाजमाध्यमांवर एक अत्यंत सूचक आणि माहितीपूर्ण आलेख प्रसिद्ध केला आहे.
घातक गैरसमज दूर
यात त्यांनी वर्षानुवर्षे चालत आलेला एक मोठा आणि घातक गैरसमज (Myth) सप्रमाण खोडून काढला आहे. सामान्य जनतेचा असा समज असतो की भूजल आणि नद्या हे पाण्याचे पूर्णपणे स्वतंत्र स्रोत आहेत. मात्र, हे पूर्णतः चुकीचे असल्याचे या अहवालातून स्पष्ट करण्यात आले आहे. वैज्ञानिक सत्य (Fact) हे आहे की, जमिनीखालील पाणी हे केवळ अंधारात एका जागी साचून राहत नाही, तर ते नैसर्गिकरित्या झरे, ओढे आणि नद्यांना जाऊन मिळते.
निसर्गाची ही एक गुंतागुंतीची पण अत्यंत सुंदर साखळी आहे. पावसाळा संपल्यानंतरही अनेक नद्यांमध्ये जे पाणी खळाळत असते, ते कुठून येते याचा आपण कधी विचार केला आहे का? हे पाणी याच भूजलाचे वरदान असते.
नदी व ओढ्यातील पाणी
जमिनीखालचे पाणी झऱ्यांच्या रूपातून बाहेर पडून नद्यांच्या प्रवाहाला जिवंत ठेवते. म्हणजेच, नद्या आणि ओढ्यांमध्ये पाण्याची पातळी टिकून राहण्यामागे जमिनीखालच्या पाण्याचा सर्वात मोठा वाटा असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, जमिनीखालचे आणि जमिनीवरचे पाणी एकमेकांशी अतूटपणे जोडलेले आहेत; ते एकाच परिसंस्थेचा (Ecosystem) भाग आहेत. आज आपण बेसुमार बोअरवेल्स खोदून जमिनीखालचे पाणी ओरबाडून काढत आहोत. परिणामी, भूजलाची पातळी वेगाने खालावली आहे आणि साहजिकच नद्यांना मिळणारे पाण्याचे नैसर्गिक स्रोत (झरे) आतल्या आत आटले आहेत.
पाणीटंचाईचे असे कारण
नद्या अकाली कोरड्या पडण्यामागचे आणि उन्हाळ्यात भीषण पाणीटंचाई निर्माण होण्यामागचे हेच ते प्रमुख आणि ‘अदृश्य’ कारण आहे. जलशक्ती मंत्रालयाने या मोहिमेद्वारे एक अत्यंत मार्मिक संदेश दिला आहे: “भूजलाचे रक्षण करणे, म्हणजेच आपल्या नद्यांचे रक्षण करणे होय.” हा संदेश केवळ एका सरकारी जाहिरातीपुरता मर्यादित राहता कामा नये. जर आपल्याला भविष्यात आपल्या नद्या खळाळत्या ठेवायच्या असतील आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न मिटवायचा असेल, तर आज जमिनीखालच्या पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपावा लागेल. निसर्गाचे हे गणित समजून घेण्यात आपण जितका उशीर करू, तितकी मोठी किंमत आपल्या पुढच्या पिढीला चुकवावी लागेल. वेळ अजूनही गेलेली नाही, गरज आहे ती फक्त योग्य दिशा पकडण्याची!
