नागपूर : पेट्रोलमध्ये मिसळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या इथेनॉलच्या निर्मिती क्षमतेत देशात कोणत्या राज्याने आघाडी घेतली आहे? महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश आणि कर्नाटक या राज्यांमधील आकडेवारी पाहिल्यास महाराष्ट्र पहिल्या क्रमांकावर आहे. राज्यातील १४८ कारखान्यांची एकत्रित वार्षिक क्षमता ३९१ कोटी लिटर आहे. मात्र, निर्मितीची क्षमता आणि प्रत्यक्ष पुरवठा या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. केंद्रीय अन्न व सार्वजनिक वितरण विभागाने माहिती अधिकारात दिलेल्या आकडेवारीतून नेमके काय समोर आले? याबाबत आपण जाणून घेऊ या.
महाराष्ट्राची आघाडी किती मोठी आहे?
महाराष्ट्रातील इथेनॉल निर्मिती कारखान्यांची संख्या आणि एकत्रित वार्षिक क्षमता या दोन्ही बाबतींत राज्य आघाडीवर आहे. महाराष्ट्रातील १४८ कारखान्यांची क्षमता ३९१ कोटी लिटर, उत्तर प्रदेशातील ७९ कारखान्यांची क्षमता ३४५ कोटी लिटर, तर कर्नाटकातील ५० कारखान्यांची क्षमता ३२२ कोटी लिटर आहे. म्हणजे महाराष्ट्राची क्षमता उत्तर प्रदेशपेक्षा ४६ कोटी लिटर आणि कर्नाटकपेक्षा ६९ कोटी लिटर अधिक आहे.
महाराष्ट्रातील कारखाने कोणता कच्चा माल वापरतात?
राज्यातील १६ कारखाने धान्यावर आधारित आहेत. त्यांची वार्षिक इथेनॉल निर्मिती क्षमता ५६ कोटी लिटर आहे. उर्वरित १३२ कारखाने मळीवर किंवा मळी आणि धान्य या दोन्ही कच्च्या मालांवर आधारित आहेत. त्यांची एकत्रित वार्षिक क्षमता ३३५ कोटी लिटर आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राच्या एकूण क्षमतेत मळीवर किंवा दोन्ही कच्च्या मालांवर आधारित कारखान्यांचा वाटा मोठा असल्याचे दिसते.
उत्तर प्रदेश आणि कर्नाटकातील स्थिती काय?
उत्तर प्रदेशात धान्यावर आधारित १७ कारखान्यांची वार्षिक क्षमता ७५ कोटी लिटर आहे. मळीवर किंवा दोन्ही कच्च्या मालांवर आधारित ६२ कारखान्यांची क्षमता २७० कोटी लिटर आहे. कर्नाटकात धान्याधारित आठ कारखान्यांची क्षमता ५५ कोटी लिटर, तर मळीवर किंवा दोन्ही कच्च्या मालांवर आधारित ४२ कारखान्यांची क्षमता २६७ कोटी लिटर आहे. धान्याधारित क्षमतेत उत्तर प्रदेश महाराष्ट्रापुढे असला, तरी एकूण क्षमतेत महाराष्ट्राचा पहिला क्रमांक आहे.
देशाच्या एकूण क्षमतेत महाराष्ट्राचा वाटा किती?
दिलेल्या राज्यनिहाय आकडेवारीची बेरीज केल्यास देशातील ४८८ कारखान्यांची एकत्रित वार्षिक क्षमता २,०५४ कोटी लिटर होते. त्यात धान्यावर आधारित १८९ कारखान्यांची क्षमता १,०५८ कोटी लिटर आहे. मळीवर किंवा दोन्ही कच्च्या मालांवर आधारित २९९ कारखान्यांची क्षमता ९९६ कोटी लिटर आहे. या बेरजेच्या आधारे देशाच्या एकूण इथेनॉल निर्मिती क्षमतेत महाराष्ट्राचा वाटा सुमारे १९ टक्के आहे.
पेट्रोलमध्ये मिश्रणासाठी प्रत्यक्ष किती इथेनॉल पुरवले गेले?
देशभरातील कारखान्यांनी तेल कंपन्यांना २०२२-२३ मध्ये ५०६.४० कोटी लिटर इथेनॉल पुरवले. हा पुरवठा २०२३-२४ मध्ये ६७२.४९ कोटी लिटर, तर २०२४-२५ मध्ये १,०४०.०८ कोटी लिटर झाला. २०२५-२६ या वर्षात ३० जून २०२६ पर्यंत ७१७.२९ कोटी लिटर पुरवठा झाला. सामाजिक कार्यकर्ते संजय अग्रवाल यांना माहिती अधिकारात मिळालेल्या उत्तरात ही आकडेवारी देण्यात आली आहे. मात्र, २०२५-२६ चा आकडा पूर्ण वर्षाचा नसल्याने त्याची मागील पूर्ण वर्षांशी थेट तुलना करता येणार नाही.
निर्मिती क्षमता म्हणजे प्रत्यक्ष उत्पादन आहे का?
नाही. वार्षिक निर्मिती क्षमता म्हणजे कारखान्यांची वर्षभरात इथेनॉल तयार करण्याची क्षमता. प्रत्यक्ष उत्पादन आणि तेल कंपन्यांना झालेला पुरवठा यांचे आकडे स्वतंत्र असतात. त्यामुळे महाराष्ट्राची ३९१ कोटी लिटर क्षमता म्हणजे राज्यात तेवढे इथेनॉल प्रत्यक्ष तयार झाले किंवा पुरवले गेले, असा अर्थ होत नाही. उपलब्ध राज्यनिहाय आकडेवारीत महाराष्ट्राची आघाडी ही निर्मिती क्षमतेतील आहे.
राज्यनिहाय इथेनॉल निर्मिती क्षमता किती?
राज्य
कारखाने
वार्षिक क्षमता (कोटी लिटर)
महाराष्ट्र
१४८
३९१
उत्तर प्रदेश
७९
३४५
कर्नाटक
५०
३२२
मध्य प्रदेश
२९
१३६
पंजाब
२५
१२७
हरियाणा
२०
१०३
बिहार
२२
९८
आंध्र प्रदेश
१६
६४
पश्चिम बंगाल
८
६१
तेलंगणा
१०
५८
गुजरात
१९
५७
छत्तीसगड
१०
४६
ओडिशा
८
४२
उत्तराखंड
६
४२
तमिळनाडू
१७
३८
झारखंड
६
३६
आसाम
४
२९
राजस्थान
५
२४
हिमाचल प्रदेश
३
२२
जम्मू-काश्मीर
१
८
मेघालय
१
३
सिक्कीम
१
२
एकूण
४८८
२,०५४
