नागपूर : पंजाबचे माजी उपमुख्यमंत्री आणि शिरोमणी अकाली दलाचे अध्यक्ष सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर नांदेड येथील गुरुद्वारा परिसरात हल्ल्याचा प्रयत्न झाल्यानंतर ‘निहंग शीख’ ही संज्ञा पुन्हा चर्चेत आली आहे. निळा बाणा, उंच पगडी आणि शस्त्रधारणेसाठी ओळखली जाणारी ही पारंपरिक योद्धा परंपरा नेमकी काय आहे, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
‘निहंग’ शब्दाचा अर्थ काय?
‘निहंग’ हा शब्द शीख धर्मातील विशिष्ट धार्मिक-योद्धा परंपरेसाठी वापरला जातो. श्री गुरुद्वारा सिंह सभा, महाकाली वॉर्ड, चंद्रपूरचे उपाध्यक्ष चमकौर सिंह यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ‘निहंग’ या शब्दाचा संबंध निडर आणि निर्भय योद्ध्याशी जोडला जातो. ‘निहंग’ आणि ‘अकाली’ या संज्ञांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या जवळचा संबंध आहे. मात्र, प्रत्येक शीख व्यक्ती निहंग नसते. निहंग ही शीख धर्मातील स्वतंत्र धार्मिक-योद्धा परंपरा आहे. धार्मिक आचार-विचारांचे काटेकोर पालन, शिस्त, साधना आणि शस्त्रविद्येला या परंपरेत विशेष महत्त्व आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, निहंग म्हणजे शीख धर्माच्या परंपरा आणि संरक्षणासाठी समर्पित निडर योद्धा परंपरेशी संबंधित व्यक्ती. निहंग शीख त्यांच्या निळ्या पोशाखासाठी, विशिष्ट उंच पगडीसाठी आणि शस्त्रविद्येच्या परंपरेसाठी ओळखले जातात.
खालसा परंपरेशी संबंध
निहंग परंपरेचा संबंध दहावे शीख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह आणि १६९९ मध्ये स्थापन झालेल्या खालसा पंथाशी जोडला जातो. शीख समुदायाच्या संरक्षणासाठी शस्त्रविद्या, घोडेस्वारी आणि लष्करी शिस्त यांना या परंपरेत महत्त्व प्राप्त झाले. निळा बाणा, उंच पगडी आणि शस्त्रधारण ही निहंगांच्या प्रमुख ओळखी मानल्या जातात.
तलवार, भाला, चक्र आणि कट्यार यांसारखी पारंपरिक शस्त्रे, तसेच गटका आणि घोडेस्वारीची परंपरा आजही जपली जाते.
संघर्षकाळातील योद्धे
१८व्या शतकात पंजाबमध्ये मुघल आणि अफगाण सत्तांशी संघर्ष सुरू असताना शीख समुदायाच्या संरक्षणात निहंगांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे शीख मिसलांच्या काळातही त्यांची लढाऊ परंपरा कायम राहिली.
महाराजा रणजित सिंह यांच्या काळात शीख सत्ता बळकट झाल्यानंतरही निहंगांनी आपली स्वतंत्र धार्मिक आणि योद्धा ओळख जपली. बुढा दल आणि तरुणा दल यांसारख्या निहंग संघटनांचा इतिहासात उल्लेख आढळतो. शस्त्रविद्येबरोबरच धार्मिक साधना, सेवा आणि शिस्तीलाही त्यांच्या परंपरेत महत्त्व आहे.
नांदेडच्या घटनेने पुन्हा चर्चा
नांदेड हे शीख धर्मातील अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र असून येथे तख्त सचखंड श्री हजूर अबचलनगर साहिब आहे. गुरुद्वारा परिसरात सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर निहंग वेशातील व्यक्तीने हल्ल्याचा प्रयत्न केल्याचे वृत्त आहे. सुरक्षा कर्मचाऱ्यांनी हल्लेखोराला तातडीने ताब्यात घेतले. या घटनेमुळे निहंगांच्या पारंपरिक योद्धा ओळखीची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. मात्र, एखाद्या व्यक्तीच्या हिंसक कृतीवरून संपूर्ण निहंग समुदायाला जबाबदार धरणे योग्य ठरणार नाही. हल्ल्यामागील नेमका हेतू आणि घटनेची पार्श्वभूमी तपासातून स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.
