शहरबात : दिशाभुलीचे मादक रसायन…

प्रमोद मुनघाटे
प्रत्येक शहराचे काही ताणेबाने असतात. काही विशिष्ट रंग असतात. काळाचा एक तुकडा असतो. कितीही काळ लोटला तरी त्या तुकड्याचे मूळ रंग शहरातील लोकांच्या सामूहिक स्मृतीत जिवंत असतात, ते कधीच विटत नाहीत. सत्तर ते नव्वद या दोन दशकातील नागपुरातील कलावंतांचे जग आजही तसेच आहे. ग्रेस, श्रद्धा पराते आणि भाऊ समर्थ ही माणसे आज हयात नसली तरी एका पिढीच्या मनावर संध्याकाळच्या सावल्या तशाच आहेत, जशा एकेकाळी सीताबर्डीच्या धनवटे रंगमंदिराच्या आसपास असायच्या. धनवटे रंगमंदिरही आज तिथे नाही, पण आजही सायंकाळी तिकडून जाताना चहाच्या टपरीवर वामनराव तेलंग दिसतात. खांद्यावर शबनम घेऊन टेकडीच्या रस्त्याने येणारे भाऊ समर्थ दिसतात. शिवाजी संदर्भ ग्रंथालयातून काळा चष्मा घातलेले ग्रेस उतरताना दिसतात. थोड्याच वेळात आता कविसंमेलन सुरू होणार आहे. एकेक कवी-कवयित्री साहित्य संघाच्या गेटजवळ रेंगाळत गोळा होत आहेत. त्यात एक चेहरा दिसू लागतो… काळे-कुरळे केस, कपाळावर ठसठशीत कुंकू आणि ओठांवर म्हटले तर गूढ, म्हटले तर निरागस स्मित- श्रद्धा पराते !
ग्रेस, श्रद्धा पराते आणि भाऊ समर्थ या नावांना जोडणारा भावबंध आहे, अमृता प्रीतम. श्रद्धा पराते यांच्या पीएच.डी. पदवीचा विषय होता ‘अमृता प्रीतम’ आणि गाईड होते ग्रेस! ‘सांध्यमित्रा’ हा बाईंचा पहिला संग्रह. त्याचे मुखपृष्ठ रंगवले होते, भाऊ समर्थ यांनी. ग्रेस यांच्या ‘संध्याकाळच्या कविता’ आणि बाईंचा ‘सांध्यमित्रा’! या संग्रहात एक कविता आहे: ‘संन्यस्त’
चंद्र बुडवुनी मी आकंठ मद्य प्याले
तंद्रीत आर्त एका आकाश- फूल झाले
घनमेघ सांगतात अपुल्या मला कहाण्या
ते अर्थ टिपून घेता भानही गळाले
उदास आर्द्र नेत्री अज्ञात तो प्रदेश
देशांतरास गेले स्वजन आप्त सारे
हाती सकंप माझ्या दे दान आसवांचे
माझ्याच सांत्वना हे ओठात गीत आले.
अशा कविता वाचताना अमृता प्रीतम कुणाला आठवणार नाही?
श्रद्धाबाईंना हिंदी-उर्दूच्या शायरीचे वेड होते. ‘एहसास की वादीयां’ हा त्यांचा हिंदी-उर्दू गझलांचा संग्रह. अमृतलाल नागर यांच्या ‘अग्निगर्भा’ कादंबरीचे त्यांचे भाषांतर प्रसिद्ध आहे. बाईंचे पहिले प्रेम अमृता प्रीतमच. ‘अमृता प्रीतम’ हा त्यांचा जणू आरसा होता. त्यात ते आपले रूप बघत. म्हणून त्यांच्या व्यक्तित्वाचा कण नि कण अमृताच्या शब्दांनी-अश्रूंनी भिजलेला. ‘अमृता प्रीतम : एक चिंतन’ हे त्यांचे ललित गद्याचे पुस्तक. या पुस्तकातील पहिल्याच लेखाचे शीर्षक आहे, ‘चिरयौवनाचे वरदान’. पहिलाच परिच्छेद असा आहे:
“अमृताजींना चिरयौवनाचे वरदान लाभलेय. अन् तिचे बालपण देखील तिच्यात कायम वस्तीला राहिलेय. ते अतीत झालेच नाही. सोळाव्या श्रावणाने तिच्या आयुष्यात कायमचा मुक्काम केलाय. एक जादूची दुनिया तिच्या मनात आहे. अमृता बालपणीच स्वप्नं पहायला शिकली. मानसिक रिकामपण भरून काढण्याचं साधन म्हणजे स्वप्नं! एकटेपण भरून काढण्याचं याहून सुंदर साधन काय असू शकेल? स्वप्नांचा एक अद्भुत ‘सत्य’ संसार तिच्या अस्तित्वानं थाटलाय. जागृत मनानं स्वीकारलाय. त्या अद्भुत स्वप्न आणि सत्याला ती शब्दांचा शृंगार चढवते. अथवा सत्यालाच स्वप्नांच्या अमूल्य अकल्पित अशा आभूषणांनी सजवत असते. स्वप्नांना सत्याचे अधिष्ठान देण्यासाठी प्राणपणास लावते.”
श्रद्धा पराते यांचा सहवास लाभलेल्या, त्यांच्या कविता-गझला ऐकलेल्या-वाचलेल्यांना हे वाचून वाटेल, बाई अमृता प्रीतम विषयी नाही, स्वत:विषयीच बोलत आहेत. ‘सांध्यमित्रा’च्या आत्मनिवेदनात त्या म्हणतात,
कविता…
कवितेची भूमी केवळ वेदना जाणते. प्रथम आत्मसंवादाचे रूप घेऊनच ती प्रकटते. तिचे नाते मनातील अपरंपार विव्हळतेशी. शरीरातील रुधिरप्रवाहाशी. हृदयातील अनंत उन्मादलहरींशी.
कविता…
कवितेला उद्देशून एवढेच : “जब कभी दिलसे बेजार हुए तेरे पहलू के तलबगार हुए.”
श्रद्धा परातेंना ग्रेससारखेच संध्याकाळचे आकर्षण आहे. त्या तरल तंद्रावस्थेत अनामिक दुःखाने त्यांचे मन विव्हळ होते. हे दुःख प्रेमाच्या व्यथेतून येते. त्या लिहितात, “प्रेमाची व्यथा दुःसह आहे! प्रेम समृद्धी आणि संपूर्णत्व प्रदान करते. प्रेमाने माणसाचे मन अतिशय कोमल, विशाल आणि द्रवित होते. स्वच्छंद, अलमस्त वाहणाऱ्या झऱ्यासारखे सदाप्रवाही अन् निर्झर. पण… ते सत्य गहन गंभीर असेल तरच. ते छळत असले तरी यासाठीच की अंतर्मनातील रहस्यांचे ज्ञान आपल्याला व्हावे. प्रेम ईश्वर आहे! आणि, ईश्वर माझ्या हृदयात आहे! तसेच मीही, ईश्वराच्या हृदयात आहे हा विश्वास हृदयाचे सामर्थ्य दृढमूल करतो.
प्रेम आणि अध्यात्म या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू. कबीर-तुकाराम असोत की ग्रेस-श्रद्धा पराते. त्यांच्या काव्यातील दुःखही प्रेमाच्याच मुशीतले आणि अध्यात्माच्या अमर्याद अवकाशातीलच. अध्यात्माचा वारसा त्यांना वडिलांकडून मिळालेला. रा. मा. घोराडकर मुळात कलावंत. नागपूरच्या शिवराज लिथो प्रेसमध्ये आर्टिस्ट होते. ते विनोबांचे शिष्य होते आणि त्यांनी गीतेचे मराठी भाषांतर ‘अभंग गीता’ नावाने प्रसिद्ध आहे. श्रद्धा परातेंच्या भावविश्वातील आध्यात्मिक चिंतनाची बीजेही त्यांना वारशातून मिळालेली आहेत. त्या म्हणतात, “सर्वच प्रहरातून एक चिरंतन चैतन्य धावत असते. एक सौंदर्यसत्ता सळसळत असते. आणि या निगूढ उदासीनतेच्या प्रहरातूनच एक ज्ञानाची नदी वाहत असते.”
२०२४ मध्ये, वयाच्या पंचाहत्तराव्या वर्षी श्रद्धा पराते अनंताच्या प्रवासाला गेल्या. त्यानंतर ‘प्रश्नसूक्त सनातन’ हा संग्रह प्रसिद्ध झाला. मनोगतात मुलगा धर्मेशने आईच्या असंख्य आठवणी आळवल्या आहेत. आपल्या आईला बाबांनी कसे सांभाळले ते लिहिले आहे. बाईंनी देखील ‘सगळ्याच दोषांसकट मनोभावे, भक्तीने-शक्तीने साथ देणाऱ्या ‘ह्यांना’च तो संग्रह अर्पण केला आहे. डॉ. अक्षयकुमार काळेंची पाठराखण आहे. देखण्या प्रकाशन समारंभाला डॉ. प्रभा गणोरकर आणि रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ होते. कवी बबन सराडकर, सुरेश आकोटकर आणि अरुणा सबाने यांच्या भाषणांनी सर्व चाहत्यांना आठवणींच्या चषकात आकंठ बुडवून काढले. या संग्रहात एक कविता आहे, ‘अरण्य’. ती अशी…
“या शापित नगरातील सारेच रस्ते
जातात नरकाच्या दिशेने अन् पावलागणिक
नवा स्वर्ग गवसल्याच्या उन्मादात
वाट तुडवतात इथले प्रवासी…
इथल्या मातीतच रुजून गेलेय
दिशाभुलीचे मादक रसायन…”