नागपूर : महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वरजवळील अंजनेरी टेकड्या भगवान हनुमानाचे जन्मस्थान म्हणून ओळखल्या जातात. गिधाडांसाठी हा एक प्रसिद्ध अधिवास देखील आहे. महाराष्ट्रातील पेंच व्याघ्र प्रकल्पात ११ डिसेंबरला सोडलेले ‘जे-१३२’ नावाचे लांब चोचीचे गिधाड (जटायू) अंजनेरीपासून ३८ किमी अंतरावर पोहोचले आहे. त्याने १७ दिवसांत ७५० किमीचा प्रवास केला.
या गिधाडाने नागपूर, वर्धा, यवतमाळ, हिंगोली, वाशिम, बुलढाणा, जालना, छत्रपती संभाजीनगर या मार्गाचा वापर केला आणि नाशिकला पोहोचण्यासाठी १५ दिवस घेतले. गुरुवारी, ते एका कड्यावर मुक्कामासाठी थांबले. त्याने आतापर्यंत ७५० किलोमीटरचे अंतर कापले आहे. ते संध्याकाळी मुक्कामासाठी येते, सकाळी अन्न खाते आणि पुढच्या ठिकाणाकडे उडून जाते.
बीएनएचएसचे मनन सिंग म्हणाले की, त्याच्या हालचालींमधील वाढ पाहता, त्याने प्रवासात निश्चितपणे दोन वेळा पोटभर जेवण केले आहे. महाराष्ट्र वन विभाग, बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या सहकार्याने, बंदिवासात जन्मलेल्या गिधाडांना निसर्गात सोडण्याचे काम करत आहे. १४ गिधाडांची दुसरी तुकडी २४ एप्रिल २०२५ रोजी हरियाणातील पिंजोर येथून पेंच व्याघ्र प्रकल्पात विशेषतः स्थापन केलेल्या पूर्व-प्रकाशन पक्षीगृहात आणण्यात आली आणि त्यांना आठ महिने स्वतःहून मृतदेहांवर अन्न खाण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले. बीएनएचएसने गेल्या महिन्यात या १४ पक्ष्यांना जीएसएम टॅग लावले होते. यामध्ये आठ पांढऱ्या पाठीची गिधाडे आणि पाच लांब चोचीची गिधाडे आहेत.
स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचा एक निश्चित कालावधी, नैसर्गिक अन्न सेवनाचे प्रशिक्षण आणि जंगली गिधाडांच्या उपस्थितीत जगण्याचे प्रशिक्षण दिल्यानंतर, ११ डिसेंबरला राज्याचे मुख्य वन्यजीव संरक्षक श्रीनिवास रेड्डी आणि बीएनएचएसचे अध्यक्ष प्रवीण परदेशी यांच्या हस्ते त्यांना निसर्गात सोडण्यात आले. १२ डिसेंबरला एक अत्यंत सकारात्मक घडामोड नोंदवली गेली, जेव्हा पूर्वीच्या तुकड्यांमध्ये (२०२४) सोडलेली गिधाडे आणि सध्याच्या २०२५ च्या तुकडीतील ही १४ गिधाडे पेंच येथील खाद्यस्थळी एकत्र भेटताना आणि अन्न खाताना दिसली.
१२ ते १५ डिसेंबर दरम्यान, सोडलेली सर्व १४ गिधाडे पेंच व्याघ्र प्रकल्पात जंगली गिधाडांसोबत अन्न खाताना दिसली. प्रक्षेपण आणि प्रक्षेपणानंतरचे निरीक्षण बीएनएचएस-पेंच व्याघ्र प्रकल्प क्षेत्रीय संघाने संयुक्तपणे केले, ज्यात मनन सिंग महादेव यांच्यासह संवर्धन जीवशास्त्रज्ञ, मोहम्मद यांचा समावेश होता. वनपरिक्षेत्र अधिकारी विवेक बी. राजुरकर, जीवशास्त्रज्ञ श्रीकांत धोबळे कर्मचाऱ्यांनी सहकार्य केले.
सोडलेल्या गिधाडांना जीपीएस ट्रान्समीटर लावण्यात आले आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या हालचाली, अधिवासाचा वापर आणि जगण्याचे दीर्घकालीन निरीक्षण करणे शक्य होते. बीएनएचएसची टीम प्रक्षेपणाच्या परिणामांचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करत आहे. – किशोर रिठे, संचालक, बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी.
महाराष्ट्र वन विभाग आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांनी मेळघाट आणि ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातही टॅगिंगचे काम पूर्ण केले आहे, जिथे लवकरच गिधाडे सोडली जातील. – श्रीनिवास रेड्डी, प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव).
